Η Σάρα Δαλμέγεδου με την κόρη της Ευτυχία, Ζακυνθινές Εβραίες, στο Γέτο της Ζακύνθου, λίγο πριν τους σεισμούς του 1953. Σε αντίθεση με τις περισσότερες εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας, οι Ζακυνθινοί Εβραίοι ήταν φτωχοί- τζαμάδες, σιδεράδες οι πιό πολλοί... (Φωτ. από το βιβλίο του Σαμουήλ Ε. Μόρδου «Οι Εβραίοι της Ζακύνθου», 2010)

Πώς συνωμότησε όλη η Ζάκυνθος για να σώσει τους Εβραίους της από το Ολοκαύτωμα

Δυο κεφάλαια από το συναρπαστικό βιβλίο του Διονύση Βίτσου «Οι Ζακυνθινοί Εβραίοι» και πλήθος άλλου οπτικοακουστκού υλικού διηγούνται την μοναδική ιστορία μιας μικρής κοινωνίας που συνωμότησε για να μείνει άθικτη η Εβραϊκή της κοινότητα από το ναζιστικό ολοκαύτωμα.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΑΘΗΣ ΤΣΑΓΚΑΡΟΥΣΙΑΝΟΣ

 

Η ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΟ «ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ»

 

Παρότι η παρουσία των Εβραίων στην ελληνική ιστορία υπήρξε, μακραίωνη και αδιάλειπτη σε όλη την έκταση της χώρας, εντούτοις διαφορετική ήταν η στάση της υπόλοιπης Ελλάδας στη μεταφορά των Εβραίων στα στρατόπεδα εξόντωσης από ό,τι εκείνη της Ζακύνθου.

 

Υπάρχουν αιτίες κι εξηγήσεις γι' αυτό. Οι σχέσεις Εβραίων και Οθωμανών ήταν διαφορετικές από τις σχέσεις Εβραίων και Βενετσιάνων. Ποια ήταν η στάση των Ελλήνων στις συλλήψεις των Εβραίων που ξεκίνησαν τον Μάρτιο του 1943 στη Θεσσαλονίκη και τελείωσαν τον Ιούνιο του 1944 στην Κέρκυρα;

 

Ιστορικοί επισημαίνουν πως στην Ελλάδα πιστευόταν «ότι τα προβλήματα που είχαν οι Γερμανοί με τις εβραϊκές κοινότητες ήταν ένα "εσωτερικό" τους ζήτημα και όχι μια εθνική -για τους Έλληνες και την Ελλάδα- υπόθεση».

 

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ (συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του βιβλίου «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης, Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων», Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2013) κάνει μια αξιοσημείωτη προσέγγιση στη στάση της κυρίως Ελλάδας έναντι των Εβραίων, αλλά και τις προεκτάσεις της στο θέμα του Ολοκαυτώματος. Γράφει:

 

Η ανάγκη των Ελλήνων για ταυτότητα, που προσδιοριζόταν από τη θρησκεία (ορθοδοξία) και τη γλώσσα (νέα ελληνικά) άφηνε απέξω τους Εβραίους: η διαφορετική τους θρησκεία (η ιουδαϊκή, και μάλιστα εχθρική προς τη χριστιανική, κατά την κοινή αντίληψη) και η διαφορετική γλώσσα των σεφαραδιτών Εβραίων (τα ισπανοεβραϊκά) καθιστούσε αυτές τις κοινότητες ξένο σώμα.

 

"[...] Η ανάγκη για ταυτότητα, που προσδιοριζόταν από τη θρησκεία (ορθοδοξία) και τη γλώσσα (νέα ελληνικά) άφηνε απέξω τους Εβραίους: η διαφορετική τους θρησκεία (η ιουδαϊκή, και μάλιστα εχθρική προς τη χριστιανική, κατά την κοινή αντίληψη) και η διαφορετική γλώσσα των σεφαραδιτών Εβραίων (τα ισπανοεβραϊκά) καθιστούσε αυτές τις κοινότητες ξένο σώμα. Επιπλέον η κατά κανόνα καλή τους σχέση με τις οθωμανικές αρχές, «προσκεκλημένους» του Σουλτάνου τους ήθελε ο μύθος, έκανε τους ορθόδοξους ελληνόφωνους να τους βλέπουν με κακό μάτι στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας. Στη Ρόδο λόγου χάριν εγκαταστάθηκαν το 1522, μόλις επιβλήθηκε η οθωμανική κυριαρχία και συγκατοικούσαν μέσα στο κάστρο με τους μουσουλμάνους, ενώ οι χριστιανοί ορθόδοξοι αποχώρησαν.

 

 

Ζευγάρι Εβραίων της Καστοριάς, Φωτ.: Λεωνίδας Παπάζογλου (1872 - 1918), Φωτογραφικά πορτραίτα από την Καστοριά και την περιοχή της την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα, Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, 2004.
Εβραϊκό προσύμφωνο γάμου από την Ελλάδα

 

Εβραίοι των Ιωαννίνων (1898), από το σπάνιο φωτογραφικό λεύκωμα για τη ζωή του Γιαννιώτη γιατρού Νισήμ Λεβή, εκδ. Καπόν.
 

 

Να πω δυο λόγια και για την μεγαλύτερη και σημαντικότερη κοινότητα, αυτή της Θεσσαλονίκης: πόλη κατ’εξοχήν εβραϊκή από τον 16ο ως τον 19ο αι., χάρη στη μαζική άφιξη και εγκατάσταση των σεφαραδιτών, αλλάζει σιγά σιγά χαρακτήρα κατά τον 20ο αιώνα. Η ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος το 1912, η πυρκαγιά του 1917, που απομακρύνει πολλά κοινωνικά στρώματα από το κέντρο της πόλης, και τέλος η άφιξη των μικρασιατών προσφύγων το 1922-1923 άλλαξε τη δημογραφία της πόλης και οι Εβραίοι έπαψαν να είναι το ισχυρότερο στοιχείο.

 

Η εκτόπιση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης έλαβε χώρα από τις 15 Μαρτίου 1943 (πρώτη αποστολή) ως τον Αύγουστο του 1943, περίοδο κατά την οποία 48.000 άνθρωποι έφυγαν με τα τραίνα για το Άουσβιτς.

 

Απ' αυτούς επέστρεψαν περίπου 1.000, ενώ 950 απέφυγαν την εκτόπιση είτε κρυβόμενοι, συνήθως στην Αθήνα και στην Πελοπόννησο, είτε έχοντας ανέβει στο βουνό.

 

Μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ειδικά ανάμεσα στους νεοαφιχθέντες πρόσφυγες του '22 που προσπαθούσαν να ενταχθούν στην τοπική κοινωνία, αναζητώντας απεγνωσμένα στέγη και δουλειά, είδε με καλό μάτι την αναχώρηση —για πού άραγε;— αυτών των ξένων, των αλλόθρησκων, που δεν μιλούσαν καλά ελληνικά κι είχαν για μητρική τους γλώσσα τα τζιδιό (ισπανοεβραϊκά). Με άλλη γλώσσα και άλλη θρησκεία, βασικούς άξονες συγκρότησης της ταυτότητας και της ετερότητας, οι Εβραίοι ήταν οι «άλλοι».

 

Φαίνεται πως τα τριάντα χρόνια (από το 1912, που η Θεσσαλονίκη εντάχθηκε στο νέο ελληνικό κράτος) δεν ήταν αρκετά για να καταλυθούν στη συλλογική συνείδηση οι χωριστές κοινότητες, που τους αιώνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας λειτουργούσαν στη βάση της θρησκείας και όριζαν την ετερότητα.

 

Και αν τότε οι κοινότητες λειτουργούσαν ομαλά στο πλαίσιο της πολυθρησκευτικής αυτοκρατορίας, το νέο εθνικό κράτος με τον ανερχόμενο εθνικισμό του είχε ανάγκη να συγκροτήσει την ελληνική ταυτότητα, που ήταν στενά δεμένη με την ορθοδοξία.

 

Σ' ένα εθνικιστικό στενόμυαλο πλαίσιο, η εξαφάνιση των Εβραίων δημιουργούσε μια διαφορετική Θεσσαλονίκη, αποκλειστικά χριστιανική ορθόδοξη, έτοιμη να συνδεθεί με το βυζαντινό της παρελθόν, λησμονώντας ως ξένη και θλιβερή παρένθεση τους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας (αφού και η μουσουλμανική κοινότητα είχε πια αποχωρήσει με την ανταλλαγή των πληθυσμών με την Τουρκία).

 

Δημιουργήθηκε έτσι η «πόλη των φαντασμάτων», για την οποία μιλά ο Μαζάουερ στο ομώνυμο βιβλίο του, μια πόλη με στραμμένη την πλάτη της σ’ ένα τμήμα του πρόσφατου παρελθόντος της, δίχως ορατά ίχνη του, άρα δίχως πραγματική εικόνα της πρόσφατης ιστορίας της.

 

Αντίθετα, η κατασκευή μιας Θεσσαλονίκης που ξεκινούσε από τον Μεγάλο Αλέξανδρο, περνούσε στα βυζαντινά χρόνια (η διάσπαρτη εξάλλου εικόνα της πόλης από τις βυζαντινές της εκκλησίες βοηθούσε τη σύνδεση) και συνδεόταν το νεοελληνικό ορθόδοξο πρόσωπό της ήταν η εθνοκεντρική αφήγηση που ταίριαζε στα ιδεολογικά ζητούμενα της μεταπολεμικής εποχής”.

 

Υπήρξαν περιπτώσεις, όπως της Αθήνας, του Βόλου, της Χαλκίδας, όπου η Εκκλησία και οι πολιτικές αρχές προσπάθησαν να σώσουν τους Εβραίους της περιοχής τους από τα στρατόπεδα με παρεμβάσεις τους στους Γερμανούς.

 

Θεσσαλονίκη, 1943. Εβραίοι με το κίτρινο αστέρι. Ο στιγματισμός της εβραϊκής κοινότητας πριν την εξοντωσή της από τους Γερμανούς. Φωτ. Veronique Chemla (από το μπλογκ του Σπύρου Στάβερη)

 

Η εβραϊκή συνοικία της πόλης της Ζακύνθου. Στο νησί ζούσαν 275 από τους περίπου 78.000 Εβραίους της Ελλάδας

 

Χαρακτηριστική είναι εκείνη του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, που όταν κατά τη διάρκεια διαβήματος του υπέρ των Εβραίων, προς τον Γερμανό στρατηγό Stroop, ο τελευταίος τον απείλησε με τουφεκισμό, ο Αρχιεπίσκοπος απάντησε: “Οι Ιεράρχες της Ελλάδος δεν τουφεκίζονται, στρατηγέ μου. Απαγχονίζονται. Σας παρακαλώ να σεβαστείτε την παράδοση”.

 

Αντίθετα, ο Νομάρχης, ο Δήμαρχος και ο Διευθυντής της Αστυνομίας στην Κέρκυρα κυκλοφόρησαν ανακοίνωση εναντίον των Εβραίων, όταν τους έπαιρναν με το πλοίο για τα κρεματόρια!

 

Μαλιστα δε ο Δήμαρχος σε λόγο του για να εκδηλώσει τη χαρά του, που παίρνουν τους Εβραίους για να τους εξοντώσουν, είπε: «Οι μεγάλοι μας οι φίλοι οι Γερμανοί ξεκαθάρισαν το νησί μας από την εβραϊκή πλεμπάγια.» Το απόγευμα της ίδιας ημέρας μαινόμενος όχλος χριστιανών λεηλάτησε τα σπίτια των Εβραίων.

 

Ο Δήμαρχος Κέρκυρας σε λόγο του για να εκδηλώσει τη χαρά του, που παίρνουν τους Εβραίους για να τους εξοντώσουν, είπε: «Οι μεγάλοι μας οι φίλοι οι Γερμανοί ξεκαθάρισαν το νησί μας από την εβραϊκή πλεμπάγια.» Το απόγευμα της ίδιας ημέρας μαινόμενος όχλος χριστιανών λεηλάτησε τα σπίτια των Εβραίων.

 

 

Ιταλοί κατακτητές στη Ζάκυνθο, 1942

 

Η ΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΣΤΟ «ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ»


"Η Ζάκυνθος μετά την κατάρρευση του μακεδονικού μετώπου, καταλαμβάνεται όπως είναι γνωστό από Ιταλούς (01/-/05/41). Και με δεδομένο ότι η φασιστική τους Πατρίδα, παρά την εγκάρδια συμμαχία της με τους Γερμανούς δεν συμμερίζεται και τόσο την τους υστερία, οι Εβραίοι της Ζακύνθου χωρίς να αποβάλουν την αγωνία που μόνιμα αποτυπώνεται στο βλέμμα τους για το τι μέλει να ξημερώσει η "επιούσα", λουφάρουν έξω από καμάρα (από Ντουρέικα ίσαμε Αϊ-Γιάννη στα Ξεροβούνια) εγκατεστημένοι εκεί από την εποχή των βομβαρδισμών του περασμένου φθινοπώρου. Και έδεκει παραμείνουν ως την κατάρρευση των Ιταλών (12/09/43) "


Κι ήλθε η στιγμή που οι Ναζί ζήτησαν και τους Εβραίους της Ζακύνθου για να τους μεταφέρουν στα στρατόπεδα της φρίκης, στους θαλάμους των αερίων και στους φούρνους των πτωμάτων του Άουσβιτς, του Νταχάου, της Τρεμπλίνκα, του Μπούχενβαλτ, του Μαουτχάουζεν, του Μάιντανεκ και του Οράνιενμπουργκ.

 

Στα γερμανοκρατούμενα μέρη της Ευρώπης τα 2/3 των Εβραίων, περίπου 6 εκατομμύρια άνθρωποι, είχαν εξοντωθεί. Και από όλη την υπόλοιπη Ελλάδα Εβραίοι σύρονταν σε εκείνες τις βιομηχανίες του εγκλήματος.

 

Στα τέλη της άνοιξης του 1944, τα «πλοία του θανάτου» των Ες-Ες έπλεαν στο ίόνιο. Στοίβαξαν στα αμπάρια τους 2.000 Εβραίους από την Κέρκυρα -από την οποία είχαν αποπεμφθεί κακήν κακώς-, άλλους 400 από την Κεφαλονιά και έβαλαν πλώρη για τη Ζάκυνθο. Αποστολή των Γερμανών ήταν να συγκεντρώσουν όλα τα μέλη της εκεί εβραϊκής κοινότητας, στη συνέχεια να τους αποβιβάσουν στην Πάτρα και να τους φορτώσουν σε τρένα, με προορισμό το 'Αουσβιτς.


Ένα πρωινό του τέλους του 1943, ο Γερμανός Φρούραρχος Behrens κάλεσε τον Δήμαρχο Λουκά Καρρέρ. Οπως ο ίδιος ο Καρρέρ ανέφερε σε συνέντευξη που του πήραν Έλληνες και Εβραίοι δημοσιογράφοι τον Νοέμβριο του 1978, βάζοντας το πιστόλι του στο στήθος του Δημάρχου αξίωσε να του παραδώσει κατάλογο των οικογενειών των Εβραίων της Ζακύνθου.

 

Προσπάθησε να εξηγήσει ο Δήμαρχος πως ήταν κι αυτοί δημότες του, που δεν διέφεραν από τους άλλους δημότες και δεν μπορούσε να τους ξεχωρίσει. Ο Φρούραρχος του φώναξε: "Αυτό απαιτώ κι αυτό θα κάνεις!"

 

Οι εβραϊκές οικογένειες διασκορπίστηκαν στο νησί, σε χωριά και αγροικίες, σε σπίτια Χριστιανών. Νύχτα και χωρίς να πάρει είδηση κανείς φυγαδεύτηκαν οι Εβραίοι από τα σπίτια και τα μαγαζιά τους από τις αντιστασιακές οργανώσεις.

  

Όπως είπε αργότερα ο Δήμαρχος: "Στην αμηχανία μου σκέφτηκα τον Δεσπότη. Τον γνώριζα για γενναίο και υπερπατριώτη τον Δεσπότη της Ζακύνθου, τον Χρυσόστομο Δημητρίου. Και κατέφυγα σ'εκείνον. Του τα εξιστόρησα με κάθε λεπτομέρεια.

 

Ο Δεσπότης με θάρρος μου απαντά: "Δεν θα πας κανένα κατάλογο στους Γερμανούς. Θα αναλάβω εγώ!"

 

Μητροπολίτης και Δήμαρχος αναλαμβάνουν από κοινού μιαν επιχείρηση: Αφού είχαν στο μεταξύ ενημερώσει τον πρόεδρο της εβραϊκής κοινότητας, Μωυσή Γανή, οι εβραϊκές οικογένειες διασκορπίστηκαν στο νησί, σε χωριά και αγροικίες, σε σπίτια Χριστιανών. Νύχτα και χωρίς να πάρει είδηση κανείς φυγαδεύτηκαν οι Εβραίοι από τα σπίτια και τα μαγαζιά τους από τις αντιστασιακές οργανώσεις.


Οι Ζακυνθινοί με κίνδυνο της ζωής τους συμμετείχαν πρόθυμα. Κανείς δεν βρέθηκε να μιλήσει, να προδώσει την επιχείρηση στους Γερμανούς. Έμεινε μυστική!


Ο Μητροπολίτης επισκέπτεται πρώτα τον Φρούραρχο. Κάνει πως δεν ξέρει τίποτε. Ο Φρούραρχος του λέει για την επικείμενη σύλληψη των Εβραίων και για τη συζήτησή του με τον Δήμαρχο.

 

Ο Μητροπολίτης διαμαρτύρεται: «Όχι, αυτό το κακό δεν πρέπει να γίνει. Οι Εβραίοι της Ζακύνθου είναι υπήκοοι Έλληνες είναι καλοί, φιλήσυχοι, εργατικοί, είναι ένα μέρος του Ποιμνίου μου, είναι καθαρόαιμοι Ζακυνθινοί, δεν είναι επικίνδυνοι. Παρακαλώ να μην επεκτείνετε στη Ζάκυνθο το μέτρο. Θα είναι έγκλημα μεγάλο».

 

Ο Φρούραρχος λέει ότι κατανοεί, αλλά και πως υπάρχει διαταγή που δεν μπορεί να την παραβλέψει. Μητροπολίτης και Φρούραρχος συνεχίζουν τη συζήτηση σε ήπιο κλίμα και, τελικά, συμφωνούν να ζητηθεί η παρέμβαση του Στρατιωτικού Διοικητή ι.


Την άλλη μέρα ο Μητροπολίτης επισκέπτεται τον Στρατιωτικό Διοικητή. Μιλούν ο καθένας από τη δική του σκοπιά. Ο Στρατιωτικός Διοικητής έχει να εκτελέσει μια διαταγή «του Ανωτάτου Στρατηγείου του Άξονος». ''Πώς να την παραβλέψω; Κινδυνεύω! λέει στον Μητροπολίτη.


Ο τελευταίος λέει πως καταλαβαίνει. Περνούν λίγες ημέρες. Και αυτό κάτι είναι.


Στη νυχθημερόν προσπάθεια του να βρει λύση ο Μητροπολίτης σκέφτεται να καταφύγει στον ίδιο τον Χίτλερ! Κανείς δεν ξέρει αν ανακοίνωσε τη σκέψη του αυτή στον Δήμαρχο.


Τότε είναι που τον ζητά πάλι ο Στρατιωτικός Διοικητής. Ξαναρχίζουν τις ίδιες συζητήσεις. Και σε μια αποστροφή τους ο Μητροπολίτης δίνει ένα χαρτί λέγοντας:

 

"Πάρτε τον κατάλογο των οικογενειών των Εβραίων της Ζακύνθου".

 

Ο Διοικητής παίρνει το χαρτί στα χέρια του και μένει εμβρόντητος. Ήταν γραμμένα στα γερμανικά και στα ελληνικά δύο ονόματα:


«Ο Ζακύνθου Χρυσόστομος» το ένα, και

«Δήμαρχος Ζακυνθίων Λουκάς Καρρέρ» το άλλο

και τίποτ' άλλο.

 

Ο Δεσπότης συνεχίζει: "Είμαι εις τας διαταγάς σας. Μπορείτε να συλλάβετε εμέ και αν αυτό δεν σας
ικανοποιεί, τότε κοντά εις τας αθώας οικογένειας Εβραίων θα είμαι και εγώ και σας δηλώνω ότι θα τας ακολουθήσω στη δραματική των πορεία και μαζί με αυτός θα εισέλθω εις τους θαλάμους των αερίων και τα κρεματόρια".

 

Ο Διοικητής τον κοίταζε άναυδος! Κλονίζεται και διαβεβαιώνει τον Μητροπολίτη ότι θα καταβάλει προσπάθεια "να γίνει εξαίρεσις για τους Εβραίους της Ζακύνθου".

 

"Πάρτε τον κατάλογο των οικογενειών των Εβραίων της Ζακύνθου". Ο Διοικητής παίρνει το χαρτί στα χέρια του και μένει εμβρόντητος. Ήταν γραμμένα στα γερμανικά και στα ελληνικά δύο ονόματα: «Ο Ζακύνθου Χρυσόστομος» το ένα, και «Δήμαρχος Ζακυνθίων Λουκάς Καρρέρ» το άλλο και τίποτ' άλλο.


Επακολούθησε δραματική ανταλλαγή τηλεγραφημάτων του Διοικητή με το Ανώτατο Στρατηγείο του Άξονος. Στην
κορύφωσή της ο Μητροπολίτης, κατά τον Διονύσιο Στραβόλεμο ζητά από τον Διοικητή να στείλει ένα δικό του μήνυμα στον ίδιο τον Χίτλερ!


Το εξής: "Κάποτε όταν ευρίσκεσθε εις το λυκαυγές της εξορμήσεώς σας, στα 1924, είχαμε συναντηθεί στο Μόναχο και είχαμε ανταλλάξει τις σκέψεις μας γύρω από το κίνημά σας, το εθνικοσοσιαλιστικό. [...] Παρακαλώ να μη συλληφθούν οι Εβραίοι της Ζακύνθου και εγγυώμαι εγώ και ο Δήμαρχος ότι είναι ακίνδυνοι, θαυμαστές σας και φιλήσυχοι".


Ο Διοικητής θεώρησε ότι όντως Μητροπολίτης και Χίτλερ γνωρίζονταν από φοιτητές και τη διαβίβασε. Κανείς δεν έμαθε ποτέ αν όντως ο Μητροπολίτης είχε συναντήσει στα φοιτητικά τους χρόνια τον Χίτλερ κατά τις σπουδές του εκεί ή απλώς μπλοφάριζε θεωρώντας πως ο Χίτλερ δεν θα θυμάται και θα κάνει ότι θυμάται.

 

Πάντως, αφού πέρασαν κάμποσες ημέρες κατά τις οποίες Μητροπολίτης και Δήμαρχος είχαν ως μυστικό σύνδεσμο τον μαθητή Γυμνασίου Χρήστο Κομνηνό, κάποια στιγμή, μετά από αγωνιώδη αναμονή, ήλθε η απάντηση από το «Ανώτατο Στρατηγείο του Άξονος» στην έκκληση του Μητροπολίτη.

 

Τον κάλεσε ο Στρατιωτικός Διοικητής και του την ανακοίνωσε. Ήταν κατά τον Διονύσιο Στραβόλεμο: "Να παραμείνουν οι Εβραίοι της Ζακύνθου υπό την προσωπική ευθύνη του Μητροπολίτου και του Δημάρχου".

 

Και οι 275 ψυχές των Εβραίων εσώθησαν. Από τα 275 μέλη της Κοινότητας τα 70 περίπου είχαν παραμείνει στην πόλη, ενώ οι άλλοι ήδη είχαν καταφύγει στην προστασία των μονάδων της εναντίον των κατακτητών Αντίστασης.
Το φαινόμενο ήταν μοναδικό στην Ευρώπη! Γιορτάστηκε στη Ζάκυνθο με σκηνές ευγνωμοσύνης των Εβραίων.

 

__________

Το βιβλίο του Διονύση Βίτσου «Οι Ζακυνθινοί Εβραίοι (15ος αι. - 20ος αι.)» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Περίπλους.

 

Ό,τι απομένει σήμερα από την παλιά Συναγωγή της Ζακύνθου

 

Ένας Ζακυνθινός στο Τελ Αβίβ

Το 2014,  ο Ζακυνθινός Εβραίος Χαΐμ Κωνσταντίνι έδωσε μια συνέντευξη στην Καθημερινή με αφορμή την ταινία Life will smile. Ένα μικρό απόσπασμα:

 

― Πώς αποφασίσατε να φύγετε από τη Ζάκυνθο;
Το 1946, όταν η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ ήταν στα σκαριά, ήρθαν άνθρωποι από εκεί. Μας έκαναν προπαγάνδα. «Τώρα που είδατε όσα έγιναν, εδώ θα μείνετε; Πώς ξέρετε ότι κάτι τέτοιο δεν θα επαναληφθεί; Την επόμενη φορά ίσως δεν είστε τόσο τυχεροί», μας έλεγαν. Ο πατέρας μου τους πίστεψε. Μαζευτήκαμε όλη η οικογένεια και κουβεντιάσαμε για ώρες. Αποφασίσαμε να φύγουμε τα πέντε αδέλφια. Οι γονείς μου δεν μπορούσαν να μας ακολουθήσουν ακόμα, γιατί η μητέρα μου ήταν έγκυος, στις μέρες της. Το πρωί που αποχαιρετήσαμε το Τζάντε γεννήθηκε ο έκτος αδελφός μου.

― Πώς ήταν η νέα σας ζωή;
Δύσκολη. Από την πρώτη στιγμή, πριν ακόμα πατήσουμε το πόδι μας στο Ισραήλ. Μαζευτήκαμε στο Σούνιο 400 άνθρωποι -ήταν και από άλλα μέρη της Ελλάδας, όχι μόνο Ζακυνθινοί- και είδαμε ένα σαπιοκάραβο να μας περιμένει. «Μ’ αυτό θα πάμε;» ρωτήσαμε. «Οχι βέβαια», μας απάντησαν. «Το δικό σας πλοίο, το μεγάλο, είναι στα ανοιχτά και σας περιμένει». Μπλόφα ήταν, σαν αυτές που κάνουν στο πόκερ. Μ’ εκείνο το καρυδότσουφλο συνεχίσαμε. Σχεδόν τρεις εβδομάδες ταξίδι. Ακουμπούσαν τα χέρια μας στο νερό. Δεν έχεις ιδέα, κορίτσι μου, τι τραβήξαμε...

― Συνηθίσατε γρήγορα εκεί;
Εγώ ναι. Με πήγαν σε ένα κιμπούτς. Ολη μέρα δούλευα. Λεφτά δεν έπαιρνα. Μόνο ένα πιάτο φαΐ κι ένα κρεβάτι να κοιμηθώ. Δεν με πείραζε. Αλλά υπήρχαν άλλοι που υπέφεραν. Ενας φίλος μου, ο Ροβέρτος, αυτοκτόνησε. Τόσο βαριά το είχε πάρει που έφυγε από την Ελλάδα. Λίγα χρόνια μετά, που ήρθαν και οι γονείς μου στο Τελ Αβίβ, ξανασμίξαμε όλη η οικογένεια και ήταν κάπως καλύτερα τα πράγματα.

― Τη γυναίκα σας πού τη γνωρίσατε;
Στον στρατό. Η Μίριαμ δούλευε στη βιβλιοθήκη, γιατί ήξερε γράμματα, κι εγώ ήμουν οδηγός. Εκανα μεγάλο αγώνα για να τη φέρω στα νερά μου.

― Σας έκανε τη δύσκολη;
Ηταν δύσκολη! Αλλά την έριξα, με ελληνικά τραγούδια. Της τραγουδούσα ζακυνθινές καντάδες.

 

(Tην συνέντευξη είχε πάρει η Τασούλα Επτακοίλη).

 

To Eβραϊκό κοιμητήριο Ζακύνθου σήμερα. Πολλοί αγνοούν την ύπαρξή του...

 

ΒΟΝUS

Oλόκληρη η ταινία του Ζακυνθινού σκηνοθέτη  Τώνη Λυκουρέση για την διάσωση των Ζακυνθινών Εβραίων «Το Τραγούδι της Ζωής» (2001)

 

 
Αρχαιολογία & Ιστορία
ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Παραμονή Εισοδίων στην Ελευσίνα: Εκεί που η παγανιστική παράδοση συναντά τη χριστιανική

Αρχαιολογία & Ιστορία Παραμονή Εισοδίων στην Ελευσίνα: Εκεί που η παγανιστική παράδοση συναντά τη χριστιανική

20.11.2019
Ο αρχαιότερος φάρος του κόσμου βρίσκεται στην Ελλάδα

Αρχαιολογία & Ιστορία Ο αρχαιότερος φάρος του κόσμου βρίσκεται στην Ελλάδα

19.11.2019
Τι συνέβαινε στην Ελλάδα, στις τέχνες και τα γράμματα, τον ταραγμένο Νοέμβρη του 1973;

Αρχαιολογία & Ιστορία Τι συνέβαινε στην Ελλάδα, στις τέχνες και τα γράμματα, τον ταραγμένο Νοέμβρη του 1973;

17.11.2019
Φθινοπωρινό Δίον

Αρχαιολογία & Ιστορία Φθινοπωρινό Δίον

16.11.2019
Βασίλης Ραφαηλίδης: Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε σοβαρή αντίσταση κατά της χούντας.

Αρχαιολογία & Ιστορία Βασίλης Ραφαηλίδης: Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε σοβαρή αντίσταση κατά της χούντας.

16.11.2019
Tέσσερις χρυσές νεκρικές μάσκες κι ένα στεφάνι δάφνης στο Μουσείο της Πέλλας

Αρχαιολογία & Ιστορία Tέσσερις χρυσές νεκρικές μάσκες κι ένα στεφάνι δάφνης στο Μουσείο της Πέλλας

15.11.2019
Φωτογραφίες ντοκουμέντο από την παράδοση του στρατού Ηπείρου στους Γερμανούς το Πάσχα του '41

Αρχαιολογία & Ιστορία Φωτογραφίες ντοκουμέντο από την παράδοση του στρατού Ηπείρου στους Γερμανούς το Πάσχα του '41

14.11.2019
Ήταν η Χάνα Άρεντ υπεροπτική και άσπλαχνη όταν μιλούσε για την «πεζότητα του κακού»;

Αρχαιολογία & Ιστορία Ήταν η Χάνα Άρεντ υπεροπτική και άσπλαχνη όταν μιλούσε για την «πεζότητα του κακού»;

14.11.2019
Λόφος Καστέλι: Νέα στοιχεία για το σεισμικό ρήγμα, όπου πραγματοποιήθηκε ανθρωποθυσία κατά τον 13ο αι. π. Χ.

Αρχαιολογία & Ιστορία Λόφος Καστέλι: Νέα στοιχεία για το σεισμικό ρήγμα, όπου πραγματοποιήθηκε ανθρωποθυσία κατά τον 13ο αι. π. Χ.

13.11.2019
Τα ρωμαϊκά, βυζαντινά, οθωμανικά και εβραϊκά ίχνη της Θεσσαλονίκης

Αρχαιολογία & Ιστορία Τα ρωμαϊκά, βυζαντινά, οθωμανικά και εβραϊκά ίχνη της Θεσσαλονίκης

11.11.2019
9 Σχόλια
avatar
σαλιγκάρι 17.9.2018 | 07:20
Ιστορικοί επισημαίνουν πως στην Ελλάδα πιστευόταν «ότι τα προβλήματα που είχαν οι Γερμανοί με τις εβραϊκές κοινότητες ήταν ένα "εσωτερικό" τους ζήτημα και όχι μια εθνική -για τους Έλληνες και την Ελλάδα- υπόθεση». Πηγή: www.lifo.gr

είναι η γνωστή τακτική τα δικά μας δικά μας και τα δικά σας δικά μας στην οποία επιδίδονται δεκαετίες τώρα οι έλληνες με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία και έπαρση
Efakimor 17.9.2018 | 10:30
http://protiforamamma.blogspot.com/2016/03/blog-post.html
Μια απόγονος των οικογενειών που έσωσαν οι Ζακυνθινοί
avatar
Γράφων 17.9.2018 | 11:27
Σε αντίθεση με το Βατικανό η ελληνική εκκλησία έσωσε κόσμο με κίνδυνο ζωής των εκπροσώπων αυτής.

Κάποτε, απαλλαγμένοι από κόμπλεξ διαφόρων ειδών, πρέπει να μπορέσουμε να το πούμε: ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Δαμασκηνός έφτιαξε δίκτυο "χριστιανοποιήσεων" (τυπικά πιστοποιητικά βάπτισης) αλλά και δίκτυο διαφυγής στο εξωτερικό για ιουδαίους στο θρήσκευμα Έλληνες πολίτες.

Έφτασε στο σημείο να διαμαρτυρηθεί εγγράφως για τις διώξεις. Ο δε στρατηγός Στρόοπ τον απείλησε με τουφεκισμό. Η απάντησή σου του ήταν "οι Ιεράρχες της Ελλάδος, στρατηγέ Στρόοπ, δεν τουφεκίζονται, απαγχονίζονται. Σας παρακαλώ να σεβασθήτε αυτήν την παράδοσιν".

Το έργο βοήθησε και ο Άγγελος Έβερτ, διοικητής της ασφάλειας τότε αλλά και μετά στα Δεκεμβριανά, ο οποίος εξέδωσε προς τούτο 27.000 πλαστές ταυτότητες. Να θυμίσουμε -για τους νεότερους- ότι μέχρι και τον Σημίτη οι ταυτότητες ανέγραφαν και θρήσκευμα, πράγμα το οποίο κατήργησε ο τελευταίος.

Καθοριστικής σημασίας ήταν ο ρόλος του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ που υποχρέωνε κάθε πλούσιο Έλληνα ιουδαίο στο θρήσκευμα να πληρώνει για την διαφυγή δύο φτωχών Ελλήνων ιουδαίων στο θρήσκευμα. Επίσης, οι ΕΛΑΣίτες, σε κόντρα της κατοχικής υπουργικής απόφασης που χάριζε το 10% της περιουσίας κάθε Εβραίου στον καταδότη αυτού, τουφέκιζαν τους καταδότες.

Στο ερώτημα γιατί δεν εντοπίστηκαν ποτέ συνεργάτες των ναζί - καταδότες των Εβραίων στην Ελλάδα υπάρχει πολιτική ευθύνη. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει τόσο από αρχεία της cia (https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/MERTEN%2C%20MAX_0081.pdf) όσο και "φωτογραφίζεται" σε συνέδρια πάνω στο θέμα (Οι Εβραίοι στην Ελλάδα της Κατοχής, επιμ. Ρίκα Μπενβενίστε, Εταιρεία Μελέτης Ελληνικού Εβραϊσμού, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1998).
avatar
xeri201 17.9.2018 | 15:45
"Σε αντίθεση με τις περισσότερες εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας, οι Ζακυνθινοί Εβραίοι ήταν φτωχοί- τζαμάδες, σιδεράδες οι πιό πολλοί... "

Κρίμα που ακόμα και σε ένα τόσο ενδιαφέρον άρθρο βρίσκει κανείς κλισέ ενός εξόφθαλμου αντισημιτισμού που εχει δυστυχώς πλήρως αφομοιωθεί στην Ελλάδα. Η άποψη περί ύπαρξης πιο πλούσιων παρά φτωχών εβραίων (συνεπώς και χριστιανών, κ.οκ.) αποτελούσε και μία απο τις απόψεις που δικαιολόγησαν τα παραπάνω τραγικά γεγονότα. Η απάντηση βρίσκεται στα εργατικά κινήματα της Θεσσαλονίκης, στις εικόνες από τα γκέτο και τις πάμπολες αφηγήσεις, ιστορικές ή λογοτεχνικές ή ακόμα και ανθρωπολογικές σα του Ηλία Πετρόπουλου, ανθρώπων που είδαν και έζησαν κοντά ή μαζί με τις εβραικές ελληνικές κοινότητες.
avatar
SYSTEMA 17.9.2018 | 23:51
ε, οχι κ αντισημιτικο το αρθρο! λίγο ψυχραιμία... κ μόνο η αντιπαραθεση φωτογραφιών των πλουσιων εβραιων των Ιωαννινων κ των φτωχων εργατων της ζακυνθου δείχνει οτι η παρατηρηση εχει νοημα - ταξικο, οχι φυλετικο..
avatar
xeri201 18.9.2018 | 14:35
Λυπούμαι μα δεν χαρατήρισα πουθενά το άρθρο αντισημιτικό, τουναντίον είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Ωστόσο η άποψη περί πλούσιων εβραίων λίγο ή πολύ παντού, αλλά φτωχών στη Ζάκυνθο είναι είτε σας αρέσει ή όχι μια άποψη αντισημιτική βαθειά ριζωμένη στον... ορθόδοξο εγκέφαλο. Εάν θεωρείτε σοβαρό επιχείρημα τη σύγκριση των φωτογραφιών ενός άρθρου από τις οποίες εσείς συμπεραίνετε πως όντως οι εβραίοι των Ιωαννίνων ηταν πλούσιοι και οι εβραίοι της Ζακύνθου φτωχοί, τότε το πρόβλημα δεν είναι ταξικό, αλλά μεθοδολογικό. Και να με συγχωρείτε, αλλά όταν λέμε αντισημιτικό κλισέ, κάτι τέτοιο εννούμε.
avatar
Ανώνυμος/η 18.9.2018 | 19:52
Μιας και ανάφερες τον αειμνηστο Ηλια Πετρόπουλο τα βιβλία του
ειναι απολαυστικότατα και κριμα που μερικα απο αυτα
δυσκολα προσπελασιμα στο ευρυ κοινό .


avatar
Μαύρος Γάτος 17.9.2018 | 17:22
Σχετικά με την εξολόθρευση των Εβραίων της Κέρκυρας και τη συνενοχή μερίδας του ελληνικού πληθυσμού, ο συγγραφέας Βασίλης Μπούτος έγραψε την Συκοφαντία του Αίματος, η οποία και έγινε σειρά της ΕΡΤ.
Μάλιστα, όταν προβλήθηκαν τα πρώτα επεισόδια, είχαν ασκηθεί τεράστιες πιέσεις για να κοπεί η σειρά
avatar
Ανώνυμος/η 18.9.2018 | 19:58
Εναλλακτικός τίτλος του άρθρου.

Όταν υπάρχουν άνθρωποι.