Το ισραηλιτικό νεκροταφείο της Χαλκίδας χρονολογείται από τον Μεσαίωνα © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

Τα επιγραφικά μνημεία της μακραίωνης εβραϊκής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο

Εκδόθηκε μόλις από το Εβραϊκό Μουσείο το «Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (CIJG: Σύνταγμα Ιουδαϊκών και Εβραϊκών επιγραφών από την Ηπειρωτική και Νησιωτική Ελλάδα, τέλη 4ου αι. π.Χ.- 15ος αι. μ.Χ.).

Μπορεί η εγχώρια εβραϊκή κοινότητα να αριθμεί σήμερα μόλις μερικές χιλιάδες ψυχές, έχει όμως μακρά και αξιόλογη παρουσία στον ελλαδικό χώρο. Επιγραφικά μνημεία και μαρτυρίες έχουμε από την αρχαιότητα τόσο στα νησιά, όσο και στην ηπειρωτική χώρα, ενώ σημαντικές ιουδαϊκές κοινότητες όπως της Κορίνθου, των Φιλίππων και της Βέροιας μνημονεύονται στις Πράξεις των Αποστόλων (η διαφορά των όρων «Ιουδαίοι/ιουδαϊκός-ή-ό» από τους όρους «Εβραίοι/εβραϊκός-ή-ό» είναι χρονολογική, γλωσσολογική και γεωγραφική – οι πρώτοι αναφέρονται κατά βάση στην περίοδο μέχρι και τον 2ο αι. μ.Χ., οι δεύτεροι σε εκείνη μετά τον 7ο μ.Χ. αι. κυρίως).


Η πρωιμότερη σωζόμενη ιουδαϊκή επιγραφή (300-250π.Χ.) βρέθηκε στο Αμφιάρειο, είναι σε ελληνική γραφή και φυλάσσεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ωρωπού. Στο κείμενο, που είναι χαραγμένο σε μαρμάρινη πλάκα, καταγράφεται η απελευθερωτική πράξη του Ιουδαίου Μόσχου, γιου του Μοσχίωνος, πρώην σκλάβου.

 

Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο που παραθέτει ο ιστορικός Ιώσηπος είναι ότι εκείνη πάνω-κάτω την εποχή, τον 2ο π.Χ. αιώνα, στην Αγορά της Αθήνας είχε ανεγερθεί ορειχάλκινο άγαλμα προς τιμή του Ιουδαίου ηγεμόνα Υρκανού Α', με τον οποίο η πόλη διατηρούσε διπλωματικές σχέσεις.

 

Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη. Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση.

 

Τους επόμενους αιώνες η εβραϊκή παρουσία στον ελλαδικό χώρο ενισχύεται, οι δε σχετικές επιγραφές -είτε στην ελληνική, είτε την εβραϊκή, είτε δίγλωσσες, είτε στη σαμαρείτικη γραφή, σπανιότερα με λατινικούς χαρακτήρες- πολλαπλασιάζονται.

 

 

Συνήθως απαντώνται σε ταφικά μνημεία και χώρους λατρείας (μαρμάρινες ή πέτρινες επιτύμβιες ή αναθηματικές στήλες, εγχάρακτες επιγραφές σε αντικείμενα λατρείας ή σε καλλιτεχνήματα όπως τα περίτεχνα ψηφιδωτά των ερειπωμένων σήμερα συναγωγών στην Αίγινα και τη Χίο). Πολλές φορές συνοδεύονται από διακοσμητικά μοτίβα ή/και χαρακτηριστικά θρησκευτικά σύμβολα όπως η επτάφωτη λυχνία, η κιβωτός, το κλαδί φοινικιάς, το κέρας του κριαριού και το κίτρο.

 

 

Άποψη της Συναγωγής της Δήλου (2ος αι. π.Χ.) η οποία θεωρείται η παλιότερη γνωστή στον ελλαδικό χώρο. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

 

Εντούτοις η συστηματική καταγραφή τους αφενός υπήρξε αποσπασματική, αφετέρου τόσο η ελληνοεβραϊκή (ρωμανιώτικη και σεφαραδίτικη) κοινότητα όσο και η ιστορική κληρονομιά της έμελλε να περάσουν αρκετές  δοκιμασίες.

 

Τον 15ο αιώνα δεκάδες χιλιάδες Σεφαραδίτες Εβραίοι που εκδιώχθηκαν από την Ιβηρική χερσόνησο κατέφυγαν στην οθωμανική τότε Θεσσαλονίκη. Οι μαζικές εκτοπίσεις στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής κόντεψαν να εξαλείψουν παντελώς τόσο εκείνους όσο και συνολικά τους Έλληνες Εβραίους ακόμα και ως μνήμη.

 

Μόλις τις τελευταίες δεκαετίες άλλωστε εντάχθηκαν «επίσημα» στην εθνική ιστορική αφήγηση αν και όχι πάντα ομαλά, όπως πιστοποιούν οι τακτικοί βανδαλισμοί νεοτέρων αλλά και παλιότερων εβραϊκών μνημείων καθώς επίσης η ευρεία διάδοση αντισημιτικών απόψεων.


«Η ίδια η συγκέντρωση και η επεξεργασία του υλικού ήταν δύσκολο εγχείρημα, κάποιες στιγμές πιστέψαμε ότι η έκδοση δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ, εντέλει όμως τα καταφέραμε!», λέει με φανερή ικανοποίηση η διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος Ζανέτ Μπατίνου η οποία συνέλαβε την αρχική ιδέα του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (CIJG).

 

Μνημονεύονται επίσης οι αρχαιολόγοι, οι ειδικοί επιστήμονες, Έλληνες και ξένοι καθώς και οι κατά τόπους αρχαιολογικές εφορείες, τα μουσεία και οι ξένες αρχαιολογικές σχολές που συνέδραμαν στην ολοκλήρωση του μνημειώδους αυτού έργου, το οποίο προβλέπεται να ψηφιοποιηθεί αλλά και να συμπληρωθεί με τυχόν ευρήματα που δεν είχαν αρχικά περιληφθεί.


Ένα επιπλέον εμπόδιο στην ολοκλήρωση του CIJG ήταν ότι οι αρχαιολογικοί χώροι όπου ανευρίσκονται επί τόπου εβραϊκές επιγραφές σπανίζουν – οι περισσότερες εντοπίζονται σε δεύτερη χρήση, κάτι που δυσχεραίνει την ιστορική έρευνα, προσφέρουν ωστόσο σημαντικές πληροφορίες για την τυπολογία, την εικονογραφική παράδοση, τη γλώσσα και την ονοματολογία των επιτύμβιων μνημείων.

 

Το πεδίο μελέτης της εν Ελλάδι ιουδαϊκής διασποράς γνωρίζει, διαβάζω, αξιοσημείωτη άνθιση τα τελευταία χρόνια με τη συγγραφή πολλών επιστημονικών άρθρων, μελετών και μονογραφιών, χάρη και στη δημοσίευση του Inscriptiones Judaicae Orientis Vol. I & II (εκδ. Mohr Siebeck 2011/2004).

 

Μαρμάρινη τιμητική στήλη από το Αρχαιολογικό Μουσείο Δήλου (25-175 π.Χ.) προς τιμήν του Μένιππου, ευεργέτη της εκεί Συναγωγής, καθώς και των απογόνων αυτού. © Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή


Η ταξινόμηση των επιγραφών στο παρόν πόνημα που καλύπτει την περίοδο από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. μέχρι τα τέλη του 15ο αι. μ.Χ. -για τις μεταγενέστερες θα απαιτούνταν ξεχωριστός τόμος που ενδέχεται να συνταχθεί μελλοντικά- γίνεται ανά γεωγραφική περιοχή της Ελλάδας. Συμπεριλαμβάνεται το αλφάβητο, τα τελικά γράμματα και οι μήνες του έτους στην εβραϊκή.

 

 

Το CIJG αποτελεί άλλο ένα δείγμα της σπουδαίας ερευνητικής, εκπαιδευτικής αλλά και εκδοτικής δουλειάς που γίνεται στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει αναδιοργανωθεί, εμπλουτιστεί και αναδειχθεί σε πόλο έλξης όχι μόνο για Έλληνες και ξένους επισκέπτες αλλά επίσης για φοιτητές και μελετητές.

 

 

Τοιχογραφία με την επτάφωτη λυχνία σε καμαρωτό τάφο από το ανατολικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης (αρχές 4ου αι. μ.Χ.). Εντοπίστηκε κοντά στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ. Ιουδαϊκή ευχή αναγράφεται εντός του γραπτού ερυθρού στεφάνου. © Φωτογραφική Συλλογή - Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος

 

Αφιερωματική, πιθανότατα, συναγωγική επιγραφή του 13ου αι. μ.Χ. Βρέθηκε εντοιχισμένη στον περίβολο των μεσαιωνικών τειχών της Χαλκίδας όταν κατεδαφίστηκαν (1890-1). © Εφορεία Αρχαιοτήτων Ευβοίας – ΥΠΠΟΑ/ΤΑΠΑ

 

Ο μαρμάρινος θρόνος που είναι γνωστός και ως Καθέδρα του Μωϋσή από τη Συναγωγή της Δήλου. Στην εμπρόσθια πλευρά διακοσμείται με πόδια λεόντων, σώζονται επίσης ίχνη ανθεμωτής διακόσμησης. © Φωτογραφικό Αρχείο ΕΜΕ

 

Επιτύμβιος μαρμάρινος κιονίσκος από τη Λάρισα με εγχάρακτη τρίστιχη επιγραφή και επτάφωτη λυχνία (4ος-6ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

 

Αντίγραφο μικρού πλακιδίου ορθομαρμάρωσης που βρέθηκε στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Φέρει εγχάρακτα δύο χαρακτηριστικά ιουδαϊκά σύμβολα, την επτάφωτη λυχνία και τον κλάδο φοινικιάς. © Συλλογή - ΕΜΕ

 

Μαρμάρινο επίθημα παραστάδας του 5ου αι. μ.Χ. με ανάγλυφη διακόσμηση που παραπέμπει στην ιουδαϊκή γιορτή της Σκηνοπηγίας (Σουκώτ). Βρέθηκε στην αρχαία Κόρινθο κοντά στο θέατρο. © Συλλογή - ΕΜΕ

 

Μαρμάρινο αρχαιολογικό μέλος από την Κόρινθο όπου διασώζεται απόσπασμα της επιγραφής «Συναγωγή Εβραίων» (3ος αι. μ.Χ.). © Συλλογή - ΕΜΕ

 

Το εξώφυλλο του Corpus Inscriptionum Judaicarum Graeciae (Σύνταγμα Ιουδαϊκών και Εβραϊκών επιγραφών από την Ηπειρωτική και Νησιωτική Ελλάδα, τέλη 4ου αι. π.Χ.- 15ος αι. μ.Χ.) που μόλις εκδόθηκε.

Αρχαιολογία & Ιστορία
ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Παραμονή Εισοδίων στην Ελευσίνα: Εκεί που η παγανιστική παράδοση συναντά τη χριστιανική

Αρχαιολογία & Ιστορία Παραμονή Εισοδίων στην Ελευσίνα: Εκεί που η παγανιστική παράδοση συναντά τη χριστιανική

20.11.2019
Ο αρχαιότερος φάρος του κόσμου βρίσκεται στην Ελλάδα

Αρχαιολογία & Ιστορία Ο αρχαιότερος φάρος του κόσμου βρίσκεται στην Ελλάδα

19.11.2019
Τι συνέβαινε στην Ελλάδα, στις τέχνες και τα γράμματα, τον ταραγμένο Νοέμβρη του 1973;

Αρχαιολογία & Ιστορία Τι συνέβαινε στην Ελλάδα, στις τέχνες και τα γράμματα, τον ταραγμένο Νοέμβρη του 1973;

17.11.2019
Φθινοπωρινό Δίον

Αρχαιολογία & Ιστορία Φθινοπωρινό Δίον

16.11.2019
Βασίλης Ραφαηλίδης: Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε σοβαρή αντίσταση κατά της χούντας.

Αρχαιολογία & Ιστορία Βασίλης Ραφαηλίδης: Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε σοβαρή αντίσταση κατά της χούντας.

16.11.2019
Tέσσερις χρυσές νεκρικές μάσκες κι ένα στεφάνι δάφνης στο Μουσείο της Πέλλας

Αρχαιολογία & Ιστορία Tέσσερις χρυσές νεκρικές μάσκες κι ένα στεφάνι δάφνης στο Μουσείο της Πέλλας

15.11.2019
Φωτογραφίες ντοκουμέντο από την παράδοση του στρατού Ηπείρου στους Γερμανούς το Πάσχα του '41

Αρχαιολογία & Ιστορία Φωτογραφίες ντοκουμέντο από την παράδοση του στρατού Ηπείρου στους Γερμανούς το Πάσχα του '41

14.11.2019
Ήταν η Χάνα Άρεντ υπεροπτική και άσπλαχνη όταν μιλούσε για την «πεζότητα του κακού»;

Αρχαιολογία & Ιστορία Ήταν η Χάνα Άρεντ υπεροπτική και άσπλαχνη όταν μιλούσε για την «πεζότητα του κακού»;

14.11.2019
Λόφος Καστέλι: Νέα στοιχεία για το σεισμικό ρήγμα, όπου πραγματοποιήθηκε ανθρωποθυσία κατά τον 13ο αι. π. Χ.

Αρχαιολογία & Ιστορία Λόφος Καστέλι: Νέα στοιχεία για το σεισμικό ρήγμα, όπου πραγματοποιήθηκε ανθρωποθυσία κατά τον 13ο αι. π. Χ.

13.11.2019
Τα ρωμαϊκά, βυζαντινά, οθωμανικά και εβραϊκά ίχνη της Θεσσαλονίκης

Αρχαιολογία & Ιστορία Τα ρωμαϊκά, βυζαντινά, οθωμανικά και εβραϊκά ίχνη της Θεσσαλονίκης

11.11.2019