Ένας γιος της Ρώμης σε κάποια γωνιά της Πίνδου. Φωτογραφία: Thede Kahl
Γλώσσα

Οι Βλάχοι της Ηπείρου δεν μιλούν πια βλάχικα

Στο Μέτσοβο και τα γύρω χωριά βρίσκονται τα τελευταία απομεινάρια μιας άλλοτε κραταιάς μειονότητας που πασχίζει να διασώσει τα τελευταία ψήγματα της γλώσσας και των παραδόσεών της.

ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΣ ΖΟΥΡΟΥΤΟΥΖΑ

 

Ο Λουκάς και η Αλεξία είχαν πάρει την απόφαση πολύ πριν από τη γέννα: Δεν θα μιλούσαν στην κόρη τους στη γλώσσα τους. Ποτέ. Ήταν ο δικός τους τρόπος για να εμποδίσουν τη μετάδοση της κληρονομικής ασθένειας. Έτσι το έβλεπαν. Ο εφιάλτης έχει τελειώσει. «Η Αγάθα είναι τώρα οκτώ χρονών και μιλάει μόνο ελληνικά» λέει ο πατέρας της πανέμορφης που έχει κληρονομήσει το έντονο μπλε βλέμμα του. Είναι περήφανος και για αυτό επίσης.


Η συζήτηση θα μπορούσε να έχει γίνει σε οποιονδήποτε τόπο που η γλώσσα του είναι στιγματισμένη από την ίδια την κοινότητα στην οποία κάποιος ανήκει. Στην περίπτωση του Λουκά και της Αλεξίας, θα πρέπει να μεταφερθούμε σε μια γωνιά της Ελλάδας εντελώς ξένη με ό,τι η τουριστική βιομηχανία και ο κινηματογράφος μας έχει συνηθίσει να φανταζόμαστε για την Ελλάδα. Μην ψάξετε το Μέτσοβο σε κανένα τουριστικό φυλλάδιο. Επιπλέον, μην ξεχνάτε ότι θα πρέπει να ειδοποιήσετε τον οδηγό του λεωφορείου εάν θέλετε να σταματήσετε εκεί και ακόμη και τότε το μόνο που θα δείτε είναι ένα ξύλινο κουβούκλιο στην άκρη της Εγνατίας. Είναι ο αυτοκινητόδρομος που διασχίζει την Ελλάδα από τα ανατολικά προς τα δυτικά πηγαίνοντας προς τον ορεινό, συναρπαστικό βορρά.

 

Όταν ο καιρός το επιτρέπει, μπορείς να φτάσεις κάνοντας έναν ευχάριστο περίπατο έξι χιλιομέτρων, τον χειμώνα όμως το πιο λογικό είναι να καταφύγεις στις υπηρεσίες ταξί που διαφημίζονται στο κουβούκλιο. Η διαδρομή προς το Μέτσοβο περνάει από τον τεράστιο ορεινό όγκο της Πίνδου.Τα πυκνά κωνοφόρα δάση ανεβαίνουν από την κοιλάδα μέχρι τη νοητή γραμμή όπου πλέον παύουν να φυτρώνουν. Από εκεί, οι χιονισμένες στα μέσα της άνοιξης κορυφές, φτάνουν στα δύο χιλιάδες πεντακόσια μέτρα και πάνω. Και έτσι, συνεχίζοντας να κοιτάμε τον ουρανό, κάποια στιγμή παρατηρούμε ότι η άσφαλτος γίνεται λιθόστρωτο κάτω από τα πόδια μας. Είμαστε ήδη στο Μέτσοβο.

 

Η αίσθηση ταυτότητας των Βλάχων τους τελευταίους δύο αιώνες έχει μοιραστεί μεταξύ της πολιτισμικής και νοοτροπικής εγγύτητας τους με τους Έλληνες και της εγγύτητας της γλώσσας τους με τη ρουμανική.


Το 1850, ο Άγγλος περιηγητής George Bowen έγραψε ότι τα σπίτια αυτής της πόλης των έξι χιλιάδων κατοίκων φαινόταν να πέφτουν από τον λόφο, αλλά παρέμεναν ακίνητα «σαν από μαγεία». Στην πλατεία, αυθεντική αγορά μιας αμφιθεατρικά διαμορφωμένης πόλης, συναντήσαμε τον Λουκά και την Αλεξία εντελώς τυχαία. Καθόταν στο διπλανό τραπέζι μιας πολυσύχναστης καφετέριας. Ήθελαν να μάθουν γιατί είμαστε εδώ και όχι στη Σαντορίνη ή στην Κέρκυρα.


«Μας ενδιαφέρουν περισσότερο οι γλώσσες από τον ήλιο ή τις πέτρες».


Η απάντησή μας τους αιφνιδιάζει και μοιάζουν να αισθάνονται άβολα. Ο Λουκάς επιπλέον, μπαίνει σε θέση άμυνας λέγοντας δυνατά «εδώ είμαστε όλοι Έλληνες». Δεν έχουμε την παραμικρή πρόθεση να το αμφισβητήσουμε. Η αλήθεια είναι ότι το Μέτσοβο –«Aminciu» στην τοπική γλώσσα– είναι το νευραλγικό κέντρο της βλαχικής κοινότητας στην Ελλάδα, που ονομάζεται επίσης armanesti. Εδώ μιλιέται η αρομανική γλώσσα, μια ρομανική ποικιλία που έχει κοινή προέλευση με τη ρουμανική – το vlach (Βλάχος-α, βλαχικός-ή) έχει την ίδια ρίζα με τη Valachia (Βλαχία). Το γεγονός ότι μιλούν μια γλώσσα «βοσκών» στην πατρίδα του Σωκράτη οδήγησε τον Λουκά και την Αλεξία να διακόψουν την οικογενειακή μετάδοση αυτής βαλκανικής ρομανικής γλώσσας. Θα πρέπει να αναζητήσουμε τους λόγους για τη δραστική απόφαση του ζευγαριού στην τεράστια κοινωνική, πολιτισμική ακόμη και θεσμική πίεση. Πείτε το διγλωσσία.


Μέχρι σήμερα, η Αθήνα εξακολουθεί να μην επικυρώνει τον Ευρωπαϊκό Χάρτη για τις Περιφερειακές ή Μειονοτικές Γλώσσες, μια συμφωνία των κρατών μελών της ΕΕ για την προστασία των γλωσσών που δεν έχουν χαρακτήρα επίσημης γλώσσας. Η ελληνική γλώσσα παραμένει η μόνη επίσημη γλώσσα της χώρας, παρά την ύπαρξη και άλλων αυτόχθονων γλωσσών, εκτός από τη βλαχική (αρομανική), όπως η τουρκική, η αλβανική και η βουλγαρική. Δεν περίμενα το φυλλάδιο για το Μετσόβο που μας έδωσαν στο τουριστικό γραφείο να είναι και στη βλαχική, αλλά ούτε ότι δεν θα υπήρχε καμία αναφορά σε αυτήν.

 

Πρωτοπόροι και μετανάστες

Κάποια Κυριακή του καλοκαιριού. Φωτογραφία: Κάρλος Ζουρουτούζα (Karlos Zurutuza).


Για μερικούς, η limba armaneasca, η γλώσσα των Βλάχων, ήρθε μέσω των ρωμαϊκών στρατευμάτων διασκορπισμένων στη Εγνατία Οδό (Via Egnatia), την παλιά εμπορική διαδρομή μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης. Πιο επιστημονικές θεωρίες δείχνουν μια κοινή προέλευση με τη ρουμανική: ο διαχωρισμός μεταξύ αυτής και της βλαχικής πρέπει να έγινε γύρω στον ένατο αιώνα. Η πρώτη μιλιέται σήμερα βόρεια του Δούναβη και έχει ενσωματώσει σλαβικό και ουγγρικό λεξιλόγιο, ήταν όμως η ελληνική και η αλβανική γλώσσα που για αιώνες άσκησαν επιρροή σε αυτήν την απρόσμενη ρομανική φωνή στα νότια των Βαλκανίων. Παρά τη λατινικότητα της που είναι περισσότερο από εμφανής στους αριθμούς (una, daua, trei...) (ένα, δύο, τρία...), στα ονόματα των εποχών (primuveara, veara, toamna y yarna) (άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο και χειμώνας) ή στο noapti buna (καληνύχτα) με το οποίο λένε αντίο πριν πάνε για ύπνο, σήμερα έχει περίπου πεντακόσιες χιλιάδες ομιλητές διασκορπισμένους (σε μη λατινόφωνες χώρες) σε Ελλάδα, Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία.

 

Πέρα από το στερεότυπο που τους θέλει λαό αναλφάβητων βοσκών στα μάτια της πιο «κλασικής» Ελλάδας, η αλήθεια είναι ότι πρόκειται από πολλές απόψεις και για αιώνες για μια κοινότητα που έχει παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο. Τα επιβλητικά πέτρινα αρχοντικά του Μετσόβου δεν αποτίουν φόρο τιμής στις ικανότητες μόνο εκείνων που τα κατασκεύασαν, αλλά μιλάνε για έναν ευημερούντα λαό που άκμασε στις παρυφές της εμπορικής αυτής διαδρομής ανάμεσα στις δύο πρωτεύουσες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ήταν βοσκοί, ναι, αλλά και ικανοί επιχειρηματίες, έμποροι και λαθρέμποροι, και πολλά άλλα. Γνωρίζουμε ότι ο Γεώργιος Καραγιάννης, προ-προ-πάππος του Herbert von Karajan, άφησε τη γενέτειρά του για να γίνει ένας από τους πατέρες της ακμάζουσας κλωστοϋφαντουργίας της Σαξονίας και ότι δύο αδέρφια Βλάχοι, οι Μανάκι, ήταν οι πρωτοπόροι του κινηματογράφου στα Βαλκάνια και σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτό το πλάνο του 1906 με τη γιαγιά τους να λανάρει μαλλί, τραβηγμένο με μια κάμερα που είχαν φέρει από το Λονδίνο, ήταν η αφετηρία μιας πολύ παραγωγικής καριέρας. Οι Μανάκι δεν ήταν μόνο οι επίσημοι φωτογράφοι του Οθωμανού σουλτάνου το 1911 και του βασιλιά της Γιουγκοσλαβίας το 1929. Στο ενδιάμεσο διάστημα, άνοιξαν κινηματογραφική αίθουσα στο Μοναστήρι (τα σημερινά Μπίτολα, στη Βόρεια Μακεδονία), όπου προβάλανε ντοκιμαντέρ για τη ζωή στη γενέτειρά τους.

 

Υπάρχουν πολλά ακόμα να πούμε για αυτό το μέρος (Μπίτολα) που ιδρύθηκε από τον Φίλιππο της Μακεδονίας, και όπου τα αστέρια του Δαβίδ λάμπουν στα κάγκελα των μπαλκονιών.Μέχρι πρόσφατα, λέγεται ότι ο τελευταίος Εβραίος στην πόλη ήταν ένας τυφλός Σεφαραδίτης που είχε χάσει το μυαλό του. Φυσικά, συνεχίζει να είναι πολύ πιο εύκολο να συναντήσεις Βλάχους.

 

 

«Μπορείς να δεις τα χωριά μας από τον αέρα. Να είσαι σίγουρος ότι εκείνα που είναι χτισμένα στην κορυφή του βουνού είναι βλαχοχώρια, ή κάποτε ήταν» εξηγεί ο Nicola Babovski, ακτιβιστής της γλώσσας, στο Casa Armanesti de Bitola (Βλάχικο Σπίτι στα Μπίτολα). Σε αντίθεση με την Ελλάδα, το να είσαι Βλάχος στη Βόρεια Μακεδονία δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπεσαι. Στο πλαίσιο των ταπεινών δυνατοτήτων τους, τα Σκόπια προωθούν αυτήν τη λατινική γλώσσα στον Τύπο και το ραδιόφωνο και τη συμπεριλαμβάνουν στο πρόγραμμα σπουδών των σχολείων όπου αυτή η μειονότητα έχει σημαντικό αριθμό μαθητών, στον νότο της χώρας.

 

Σήμερα, η μεγαλύτερη απειλή για τους Βλάχους σε αυτή την πλευρά των συνόρων είναι η οικονομική κρίση που οδηγεί πολλούς Μακεδόνες, Βλάχους και μη, να μεταναστεύσουν στη Δυτική Ευρώπη. Η κατάσταση είναι ακόμα πιο σοβαρή στη γειτονική Αλβανία. Στα μέσα του 18ου αιώνα, η βλάχικη πόλη Μοσχόπολη (σήμερα Voskopojë) ήταν μία από τις πιο ευημερούσες στην περιοχή. Οι αριθμοί της προκαλούσαν ίλιγγο: πενήντα χιλιάδες κάτοικοι, είκοσι έξι εκκλησίες, ένα πανεπιστήμιο, ένα νοσοκομείο και το πρώτο τυπογραφείο των Βαλκανίων. Μέχρι που άρχισαν η μια μετά την άλλη οι καταστροφές: οι Τούρκοι την κατέστρεψαν τρεις φορές τον 18ο αι., οι Ιταλοί στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και οι Γερμανοί στον Δεύτερο. Και στη συνέχεια ακολούθησαν πενήντα χρόνια καταναγκαστικής κολεκτιβοποίησης κάτω από το αλβανικό καθεστώς. Σε προηγούμενη επίσκεψή μας συναντήσαμε τον Βασίλη, έναν ογδοντάχρονο που ισχυριζόταν ότι είχε δύο χιλιάδες κεφάλια βοοειδών προτού το κράτος του τα απαλλοτριώσει. Δεν είχε εγκαταλείψει την πόλη από τότε.


«Πού να πήγαινα χωρίς το κοπάδι μου; Και για ποιον λόγο;» δικαιολογήθηκε ο μονόφθαλμος γέρος πριν δείξει με το μπαστούνι του μια από τις εγκαταλελειμμένες εκκλησίες. Δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένας στάβλος χωρίς στέγη στον οποίο τα πρόβατα κοιτούσαν αγιογραφίες εκατονταετιών. Ο Simon Vrusho, δάσκαλος λυκείου που αγωνίζεται για τη διατήρηση των ελάχιστων που παρέμειναν όρθια στη Μοσχόπολη, αρνείται ότι γίνονται διακρίσεις εις βάρος της κοινότητάς του στην Αλβανία. «Είναι απλώς ότι κανείς δεν νοιάζεται για τίποτα εδώ πια» μας λέει. Μόνο χάρη στη δονκιχωτική του παρέμβασή, μια ΜΚΟ αποφάσισε να αποκαταστήσει μερικές από αυτές τις αγιογραφίες. Όσον αφορά τη γλώσσα, ο Vrusho εξέφρασε τη λύπη του λέγοντας ότι είναι πολύ πιο περίπλοκο. «Θεσμικά είναι εντελώς απούσα. Επιπλέον, οι μαθητές μου προτιμούν να μαθαίνουν αγγλικά ή ελληνικά. Όλοι θέλουν να μεταναστεύσουν».

 

Κινούμενη γη

Γαμήλια πομπή σε κίνηση. Φωτογραφία: Κάρλος Ζουρουτούζα (Karlos Zurutuza)

 

Πίσω στο Μέτσοβο, η επίσκεψη στο σπίτι-μουσείο Τοσίτσα είναι απαραίτητη για να κατανοήσετε το παρελθόν αυτής της γωνιάς της Ηπείρου, αλλά είναι πολύ πιο ενδιαφέρον να παρευρεθείτε σε έναν από τους πολλούς βλάχικους γάμους. Διαρκούν δυο μέρες κατά τις οποίες η πομπή που ανεβαίνει στα καλντερίμια του Μετσόβου πηγαίνει να βρει τη νύφη και τον γαμπρό αντίστοιχα στα σπίτια των οικογενειών τους. Αυτός ζητάει το χέρι της από τους μελλοντικούς του πεθερούς και μετά όλοι τραγουδούν. Στη συνέχεια τον ξυρίζουν και τον περιποιούνται δημόσια. Και έπειτα ακόμα περισσότερα τραγούδια και πολύ χορός, ειδικά στην πλατεία. Αυτό απαιτεί η παράδοση. Παρά αυτά και άλλα πολύχρωμα συλλογικά τελετουργικά, πολλοί φοβούνται ότι ο βλάχικος πολιτισμός στην Ελλάδα τελικά θα περιοριστεί σε φολκλορικές εκδηλώσεις.


«Γάμοι, εκθέσεις εργαλείων ή χειροτεχνίας... Όλα είναι πολύ καλά, αλλά δεν γίνεται τίποτα για να διατηρηθεί η γλώσσα μας» παραπονείται ο Γιάννης, ένας εικοσιτριάχρονος νέος που συμπληρώνει τον μισθό του αρτοποιού με μαθήματα αναρρίχησης τους θερινούς μήνες. Όπως μας λέει έμαθε τη βλαχική από τους παππούδες του, οι γονείς του πάντα του μιλούσαν στα ελληνικά. Μας φαίνεται γνώριμο.

 

Αυτός που ποτέ δεν είχε προβλήματα είναι ο Μαχμούντ, γιος ενός Λίβυου και μιας Μετσοβίτισας, ο οποίος αψηφά την ελληνικο-χριστιανική ορθοδοξία καλύπτοντας τον εαυτό του με το πέπλο του ισλαμισμού και μιλώντας στη μητρική του γλώσσα. Ο Μαχμούντ μας λέει ότι αισθάνεται «ούτε περισσότερο, ούτε λιγότερο Έλληνας» από οποιονδήποτε γείτονα του. Πριν εισέλθουμε στον λαβύρινθο των ταυτοτήτων, συμβουλευόμαστε τον Thede Kahl, ερευνητή στο Πανεπιστήμιο της Jena (Γερμανία), το έργο του οποίου αποτυπώνεται σε μια διδακτορική διατριβή και σε αμέτρητα άλλα άρθρα σχετικά με τους Βλάχους και άλλες μειονότητες των Βαλκανίων.


«Στη βλαχική γλώσσα δεν υπάρχει όρος για την έννοια του "έθνους". Όταν προσπαθούν να το περιγράψουν, χρησιμοποιούν τύπους όπως miletea armaneasca (από το τούρκικο millet), laou armanescu (από το ελληνικό λαός), ή ghimta armaneasca (από το αλβανικό gjnt). Μόνο λίγοι χρησιμοποιούν το natsie, που είναι ένας νέος όρος» μας εξηγεί ο Kahl τηλεφωνικά. Σύμφωνα με τον εμπειρογνώμονα, η αίσθηση ταυτότητας αυτού του λαού τους τελευταίους δύο αιώνες έχει μοιραστεί μεταξύ της πολιτισμικής και νοοτροπικής εγγύτητας τους με τους Έλληνες και της εγγύτητας της γλώσσας τους με τη ρουμανική. «Λόγω της γεωγραφικής τους διασποράς, οι Βλάχοι ζουν στην περίμετρο άλλων εθνικών ομάδων, γεγονός που τους οδηγεί σε διπλή ταυτότητα ή πλήρη αφομοίωση» υπογραμμίζει ο Kahl.


Σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, όλοι οι βαλκανικοί λαοί κατά την περίοδο της οθωμανικής κατοχής κατέδειξαν μεγάλη ευελιξία στην υιοθέτηση χαρακτηριστικών των γειτονικών πολιτισμών. Επιπλέον, δεν ήταν οι ίδιοι οι Έλληνες Βλάχοι, Ιλλύριοι, Θράκες, Δάκες ή ψάξε βρες τι άλλο, αφομοιωμένοι κάτω από την πίεση της Ρώμης; Ήταν στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο θολός και ασαφής Kokoshka, που ήταν μέχρι τότε ο χάρτης των Βαλκανίων, μεταμορφώθηκε σε έναν Matisse με σαφώς ορισμένα και εντυπωσιακά χρώματα: ένα για κάθε νέο κράτος. Οι Βλάχοι, όπως και πολλοί άλλοι, δεν ήταν τίποτα περισσότερο από τις σταγόνες χρώματος που τινάχτηκαν από μια βούρτσα που δεν αγγίζει τον καμβά.


Γνωρίζουμε ότι τα Βαλκάνια δεν έχουν το μονοπώλιο των συνόρων που ατύχησαν, και εδώ όμως τα νέα σύνορα μετατράπηκαν σε ρήγματα όπου σωριάστηκαν οι γεωπολιτικοί απόκληροι. Ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια έζησαν οι Μεγλενίτες, ένα άλλο ρομανόφωνο βαλκανικό στοιχείο, που η οθωμανική αυτοκρατορία υποχρέωσε σε εξισλαμισμό τον 18ο αιώνα. Η ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ της Τουρκίας και της Ελλάδας (που υπογράφηκε στη Λωζάννη το 1923) θα τους έφερνε στην Ανατολία, έναν τόπο παράξενο και εχθρικό προς αυτούς, όπως ήταν και η Πελοπόννησος για τους Έλληνες από τη Μαύρη Θάλασσα. Προσθέστε σε αυτά δύο παγκόσμιους πολέμους και μια βίαιη οικονομική ύφεση, και θα κατανοήσετε τη μαζική έξοδο των Βλάχων στις κοιλάδες και ακόμα πιο πέρα. Μετανάστευσαν στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη ή σε χώρες τόσο μακρινές όπως η Αυστραλία, που έχει μια από τις πιο πολυάριθμες κοινότητες της διασποράς τους. Μερικοί, λίγοι, επέστρεψαν. Άνθρωποι όπως ο Αποστόλης, για τους οποίους η ζωή στην Αθήνα ήταν πάρα πολύ ασφυκτική, για να μην αναφέρουμε το κλίμα. Η καφετέρια της οποίας είναι ιδιοκτήτης, λίγα μέτρα από την πλατεία, του δίνει τη δυνατότητα να ζήσει χωρίς πολυτέλεια, αλλά με ηρεμία, γεγονός που του επιτρέπει να συμφιλιωθεί με τις ρίζες του στο χωριό όπου γεννήθηκε.


«Όσο οι τουρίστες συνεχίζουν να έρχονται στο Μέτσοβο, δεν έχω καμία πρόθεση να επιστρέψω στην Αθήνα» λέει ο ιδιοκτήτης, που επικεντρώνεται τώρα να οργανώσει τις καρέκλες και τα τραπέζια στον εξωτερικό χώρο. Ο ανταγωνισμός είναι μεγάλος και ο Αποστόλης ξέρει ότι πρέπει να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους για να προσελκύσει την πελατεία του. Σήμερα έχει προσλάβει έναν βετεράνο Έλληνα τραγουδιστή με λευκά μαλλιά και μια πειρατική ζώνη ο οποίος υπόσχεται να αναβιώσει τους Doors. Το μαγαζί είναι ήδη γεμάτο πολύ πριν ξεκινήσει η εκδήλωση. Μόλις ο ήλιος δύει, τα πρώτα ακόρντα του «Light My Fire» αντηχούν σε μια απομακρυσμένη βαλκανική κοιλάδα.

 

_______________________

Μετάφραση: Ευγενία Ντάσιου

 

Ο Karlos Zurutuza (Σεν Σεμπαστιάν, 1971) είναι ανεξάρτητος (freelance) Ισπανός (Βάσκος) δημοσιογράφος που ειδικεύεται σε εμπόλεμες ζώνες συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Έχει πτυχίο Αγγλικής Φιλολογίας από την UPV / EHU (University of the Basque Country) συνεργάζεται με διεθνή αναγνωρισμένα ΜΜΕ για περισσότερα από 15 χρόνια. Συνεργάζεται τακτικά με την GARA, το Al Jazeera, το Middle East Eye, το Deutsche Welle και το Jot Down. Έργο του έχει επίσης δημοσιευθεί σε 5W, Vicenews, Haaretz, The Guardian, Politico, The Diplomat, The Monocle, The New Internationalist και σε άλλα μέσα, κρατικά και ξένα. Το 2009 έλαβε το Βραβείο Διεθνούς Δημοσιογραφίας Nawab Bugti2 για την επιτόπια εργασία του για τον λαό Baluche στο Ιράν, το Αφγανιστάν και το Πακιστάν, καθώς και το βραβείο Rikardo Arregi και Argia Saria (και τα δύο το 2012) για την κάλυψη της σύγκρουσης στη Λιβύη το 2011 για την εφημερίδα Berria. Το 2016 έλαβε την υποτροφία Photographic Social Vision για ερευνητική δημοσιογραφία μαζί με τον φωτορεπόρτερ Ricardo García Vilanova για να εξετάσει το φαινόμενο της μετανάστευσης στο έδαφος της Λιβύης και το 2019 ήταν φιναλίστ για το Prix Plumes Libres για το καλύτερο διεθνές άρθρο.


Ως ανεξάρτητος δημοσιογράφος, εργάζεται την τελευταία δεκαετία σε εμπόλεμες ζώνες συγκρούσεων –από το Καυκάσιο έως τη Δυτική Σαχάρα και το Ανατολικό Βαλουχιστάν περνώντας ανάμεσα από χώρες όπως η Λιβύη, η Συρία, το Ιράκ, το Πακιστάν και το Αφγανιστάν. Έχει αφιερώσει τη βραβευμένη δημοσιογραφική του καριέρα του στην καταγραφή των ζωών των λαών που τα κυρίαρχα μέσα μαζικής ενημέρωσης συχνά παραμελούν εντελώς.


Η Ευγενία Ντάσιου είναι γλωσσολόγος, βλαχικής καταγωγής, και ασχολείται με την καταγραφή, διάδοση και διάσωση επαπειλούμενων γλωσσών.

 

Αρχαιολογία & Ιστορία

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ακούστε το Παρίσι του 18ου αιώνα

Αρχαιολογία & Ιστορία Ακούστε το Παρίσι του 18ου αιώνα

18.11.2020
Πώς ανακαλύφθηκε ο τάφος του Τουταγχαμών

Αρχαιολογία & Ιστορία Πώς ανακαλύφθηκε ο τάφος του Τουταγχαμών

18.11.2020
Δύο άγνωστες φωτογραφίες του Ρεμπό από τη γαλλική Κομμούνα

Αρχαιολογία & Ιστορία Δύο άγνωστες φωτογραφίες του Ρεμπό από τη γαλλική Κομμούνα

10.11.2020
Podcast/ Μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης: Η Ανριέτα Μόλχο στο Άουσβιτς

Αρχαιολογία & Ιστορία Podcast/ Μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης: Η Ανριέτα Μόλχο στο Άουσβιτς

6.11.2020
Μανόλης Κορρές: Ο άνθρωπος που αφιέρωσε όλη τη ζωή του στην Ακρόπολη μιλά στη LIFO

Αρχαιολογία & Ιστορία Μανόλης Κορρές: Ο άνθρωπος που αφιέρωσε όλη τη ζωή του στην Ακρόπολη μιλά στη LIFO

4.11.2020
Η ποπ αρχαιολογία του archaeostoryteller έρχεται στο Instagram της LiFO

Αρχαιολογία & Ιστορία Η ποπ αρχαιολογία του archaeostoryteller έρχεται στο Instagram της LiFO

3.11.2020
1943: Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση γιορτάζει την επέτειο του «Όχι» στο Κάιρο

Αρχαιολογία & Ιστορία 1943: Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση γιορτάζει την επέτειο του «Όχι» στο Κάιρο

28.10.2020
Το Ξυπόλυτο Τάγμα: Μια διαχρονική ιστορία για το παιδί, το τραύμα, την αλληλεγγύη

Αρχαιολογία & Ιστορία Το Ξυπόλυτο Τάγμα: Μια διαχρονική ιστορία για το παιδί, το τραύμα, την αλληλεγγύη

28.10.2020
Σοφία Σλήμαν: Η ζωή και η δράση της συζύγου του Ερρίκου Σλήμαν

Αρχαιολογία & Ιστορία Σοφία Σλήμαν: Η ζωή και η δράση της συζύγου του Ερρίκου Σλήμαν

27.10.2020
Καθημερινές ιστορίες δούλων στην αρχαία Ελλάδα

Αρχαιολογία & Ιστορία Καθημερινές ιστορίες δούλων στην αρχαία Ελλάδα

27.10.2020
17 Σχόλια
βλαχάκι (το) 2.12.2019 | 21:11
...Γλωσσική φθορά (αυτοκτονία)

Προβληματισμοί και δυσκολίες πάνω στο "standardization" των βλαχικών διαλέκτων:
https://m.facebook.com/notes/οι-βλάχοι-της-πίνδου-vlachs-of-pindus/καταγραφή-διδασκαλία-των-αρμάνικωνβλάχικων/931065593609230/

Το (για διάφορους λόγους) περίπλοκο ζήτημα γραφής των βλαχικών:
https://www.vlahoi.net/vlahiki-glossa/protasi-gia-to-systima-grafis-tis-vlahikis#_ftnref6

Παρ' ολ' αυτά το αδέρφι πάει και μαθαίνει βλαχικά, διότι δεν μπορεί να μας προβληματίζει η δυνητική φθορά του πλουραρισμού των ιδιωμάτων (αν ποτέ γίνει κάποιο standardization των βλαχικών), αν σε λίγο δεν θα υπάρχουν καθόλου), λέω γω τώρα.

avatar
Γράφων 3.12.2019 | 07:18
Κάποτε η Αρβελέρ μιλούσε με έναν Σαρακατσάνο. Και της λέει "εμείς κρατάμε τις παραδόσεις χιλιάδες χρόνια τωρα", "γι'αυτό και δεν εξελιχθήκατε χιλιάδες χρόνια τώρα" του απάντησε.

Οι λαοί, οι πολιτισμοί, τα έθνη, οι γλώσσες υπάρχουν όσο έχουν δυναμική. Δεν μπαίνουν σε μουσείο.

Στην Ελλάδα έχουμε το οξύμωρο να θαυμάζουμε τη δυναμική όλων των άλλων και τη δική μας να την βαφτίζουμε εθνικισμό...

Τα εθνικά κράτη, που δια της ομοιογένειας έφεραν την μείωση των πολέμων σε σχέση με τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες, καλώς ή κακώς έχουν κεντρομόλες δυνάμεις, όχι φυγόκεντρες.

Αν θέλουμε συγκίνηση για τον αυτοστιγματισμό ας μιλήσουμε και για την ελληνική γλώσσα που χάθηκε από τα βουνά του Πόντου ή την Αστόρια.
avatar
nego 3.12.2019 | 13:14
Επίσης προκαλεί εντύπωση ,πως οι αριστεροί(η αριστερα εχει τέτοιες ευαισθησίες συνήθως)που είναι διεθνιστές και "no borders" γενικά να έχουν τέτοια εμμονή με το κονσεπτ "αυτοδιαθεση και μετα κτατιδιάκια-συνορακια" παντού.
βλαχάκι (το) 3.12.2019 | 13:21
...σε άρθρο για τους Αρμάνους και την αρωμουνική ας μιλήσουμε για τους Ποντίους και τα ποντικακά καλύτερα, πολύ λογικό (not).
avatar
Γράφων 3.12.2019 | 14:18
Πάλι για τη Μαρφίν θα πείτε;

Ναι.

Γιατί είναι ο τρόπος μου να πω ότι η μονομέρεια της ατζέντας δεν είναι προϊόν σύμπτωσης. Όταν μιλάς μόνο για τον Φύσσα και ποτέ για τη Μαρφίν κάνεις μια πολιτική επιλογή. Όχι κάλυψη ειδήσεων.

Όσο δεν βλέπω πουθενά ένα άρθρο για τους ανθρώπους που μιλάνε σ ή μ ε ρ α ποντιακά στον Πόντο τόσο όταν διαβάζω περί αυτοστιγματισμού θα υπομιμνήσκω ότι υπάρχουν και αυτοί.

Ενοχλεί η υπόμνηση;

Εξάλλου τα λένε οι ίδιοι οι Βλάχοι:
https://www.vlahoi.net/vlahiki-glossa/popsv-oxi-paixnidia
avatar
Γράφων 3.12.2019 | 15:27
Κι επειδή δεν θέλω κενά.

Οι Βλάχοι δεν καταπιέστηκαν ποτέ για να αφομοιωθούν. Το αντίθετο. Η ένθερμη συμπαράταξη τα ταραγμένα χρόνια των Βαλκανικών ή του Β ΠΠ και μετά δεν αφήνουν απορίες. Στη Μοσχόπολη και στο Μοναστήρι κατοικούσαν... Τι δεν είναι σαφές;

Στον Πόντο έπεσε λεπίδι για να μην μιλιούνται τα ποντιακά.

Κάποτε, ω αγαπητό βλαχάκι, το παιχνίδι της ορατότητας θα γίνει κατανοητό ότι όλοι μπορούν να το παίξουν. Το ερώτημα είναι τι αξίζει να είναι ορατό. Όχι τι μπορεί.
avatar
atman 4.12.2019 | 20:23
Αυτός ο δήθεν ακροδεξιός ΝΔτης Αβέρωφ (βενιζελικος αντικομμουνιστης ήταν ο άνθρωπος) κ αυτός οΑβερωφ ο του γνωστού πλοίου ειχαν καμία σχέση με τους Βλαχους;; για τα δε σχολεία αξίζει να αναφερθεί τι λέει στα αυτό βιογραφικά του αποσπάσματα ο Χριστιανοπουλος...
Byzantine Justice 3.12.2019 | 16:26
Άλλος ένας πομφόλυγας της κας Αρβελέρ, που αρέσκεται να μας λέει ότι συναναστρέφεται πρωθυπουργούς, προέδρους της Ε.Ε. αλλά και ταπεινούς Σαρακατσάνους, και σε όλους (ισχυρίζεται ότι) έχει να δώσει μια πληρωμένη απάντηση.

Οι Σαρακατσάνοι μπορεί να κράτησαν τις παραδόσεις τους, αλλά ανέπτυξαν και μια δυναμική, που τους έφτασε σε όλη τη Νότια Βαλκανική - από τη Στερεά Ελλάδα ως τη Βουλγαρία - και τους έκανε να συμμετάσχουν σε όλους τους μεγάλους εθνικούς αγώνες από την Επανάσταση έως το ΒΠΠ.

Κατά την κα. Αρβελέρ, το να κρατάς τις παραδόσεις σου σημαίνει ότι δεν εξελίσσεσαι. Αν και αμφιβάλλω ότι στην περίπτωση του Σαρακατσάνου του το είπε κατάμουτρα - πολλές από τις ιστορίες της είναι απλά οχήματα για bon mots -αναρωτιέμαι αν θα είχε το θράσος να πει κατάμουτρα το ίδιο, "επειδή κρατήσατε τις παραδόσεις σας δεν εξελιχθήκατε για χιλιάδες χρόνια" σε άλλες εθνικές και κοινωνικές ομάδες της Ευρώπης που τηρούν πεισματικά τα ήθη και τα έθιμά τους, όπως οι Λάπωνες, οι Ιρλανδοί Travellers, οι Σκωτσέζοι των Highlands ή ακόμη και οι Εβραίοι. Εκτός εάν αυτοί όλοι είναι "Ευρωπαίοι", οπότε εκεί ισχύουν άλλα στάνταρντ. Σε κάθε περίπτωση, θα μπορούσε να προσθέσει κανείς ότι, όπως η τήρηση των παραδόσεων δεν είναι απαραίτητα οπισθοδρόμηση, η αλλοτρίωση δεν σημαίνει οπωσδήποτε και πρόοδο.
βλαχάκι (το) 3.12.2019 | 18:30
Δεν υπάρχει μονομέρεια ατζέντας, τολμώ να πω, πως -αντιθέτως- βλέπω μία καπήλευση του ζωτικού χώρου ενός θέματος που δεν συζητιέται καθόλου συχνά (και δη στην LIFO) ενώ υπάρχουν άφθονα άρθρα για θέματα Ποντίων άμεσα ή έμμεσα, που θα μπορούσε να αναφερθεί, κανείς και στο στάτους των ποντιακών, με το μπαρδόν κιόλας.

Σχετικά με το link σου: αν διάβασες τα δικά μου θα είδες ότι περιλαμβάνονται -ήδη- διάφορες διαπιστώσεις και προβληματισμοί εκεί (χωρίς να εκφράζουν οι προβληματισμοί, απαραίτητα, το σύνολο των προσώπων που ασχολούνται με το θέμα). Πολλοί βλάχικης καταγωγής αν και διατηρούν έτερα κομμάτια (ακόμη και καθαρά εθιμοτυπικής) παραδόσεως δεν ασχολούνται και δεν θέλουν να ασχοληθούν με το γλωσσικό ζήτημα κι ένας απ' τους λόγους είναι η δυνητική αμφισβήτησης της ελληνικής τους εθνικής ταυτότητας. (Μπαρμπάδες τρώγαν ξύλο στο σχολείο για να μην μιλούν βλαχικά μεταξύτωνε και όλα τα γνωστά) ή φόβος να γίνουν υποχείρια "ξένων δάχτυλων".

…Παρουσιάζεται, συνεπώς, ένα δίπολο τύπου: ή γίνεται εγγραμματισμός και ομογενοποίηση της βλαχικής δλδ σιδέρωμα των ιδιωμάτων σε 1, με ξένα κονδύλια και μάλιστα με αλφάβητο βασισμένο σε τροποποιημένο λατινικό καιο(ωϊμέ!) και δημιουργείται μειονοτική ταυτότητα στους Βλάχους της Ελλάδος για να ξεσηκωθούν και να φτιάξουν την μεγάλη Βλαχία να πούμε κ.λπ. ….ή άσε τα βλάχικα να πεθάνουν εντελώς (γιατί θα πεθάνουν), γιατί όλοι έχουν «κακούς σκοπούς». Οι προβληματισμοί είναι σεβαστοί και μπορεί να έχουν κατά τόπους και κάποια βάση, το συγκεκριμένο δίπολο δεν είναι, όμως, μονόδρομος either way.

Τελοσπάντων, για μένα οι γλώσσες και τα ιδιώματα είναι πλούτος πολιτισμικός και όχι μόνον (αν και δεν χρειάζεται να το βλέπουν όλοι έτσι βέβαια).
avatar
Γράφων 3.12.2019 | 21:07
Πάντως η γιαγιά μια φίλης από την Πέλλα, η Φλωρίκα, έχει ιστορικές αναφορές στο σόι της από Ρουμάνους που τους δέρναν για να δηλώνουν Ρουμάνοι...

Ο άντρας της ήτανε ντόπιος και μεγάλωσε τα παιδιά του σε ένα σπίτι που μιλιόσαντο μόνο ντόπικα. Αλίμονο στις εύκολες ιστορικές κρίσεις εδώνανάς...

Και όχι το ότι στον Πόντο σ ή μ ε ρ α μιλιούνται ποντιακά δεν λέγεται. Θα μας ξυπνούσε μνήμες που προτιμάμε να διαγράψουμε.
βλαχάκι (το) 4.12.2019 | 10:06
...Ω! Θα πιάσουμε την ρουμανική προπαγάνδα τώρα; Καμία αντίρρησις, αλλά two wrongs make a right αγαπητέ μου, εκτός κι αν θεωρείς πως λόγω γιαγιάς Φλωρίκας ο μπάρμπας μου και οι αδερφάδες του καλώς έτρωγαν ξύλο στο σχολείο και καλώς τους ζάλιζαν γενικώς τους ανθρώπους να μην μιλούν δημόσια αρμάνικα;

Ακόμη κι αν κάποια πράγματα κρίθηκαν αναγκαία για το χτίσιμο της ελληνικής εθνικής συνείδησης στα διάφορα πόπολα και στην εκάστοτε συνθήκη-ιστορικό πλαίσιο, κι αν πούμε ότι υπήρχε αιτιολόγησις, τουλάχιστον ας μην λέμε ότι όλα αυτά έγιναν απολύτως "αβίαστα και φυσικά", είναι ανιστόριτο και πλυντηριακό.

[Σε λίγο θα ξεχάσουμε και την επιχείρηση εξελληνισμού των «βαρβαρόφωνων» ονομάτων οικισμών και μακρο-μικροτοπωνυμίων: “Με το διάταγμα της 17ης Σεπτεμβρίου 1926, επιτρέπεται “ίνα μεταβληθώσι ξενόφωνα (βάρβαρα) ή κακόηχα ονόματα συνοικισμών, πόλεων ή κωμών”. (..) Μετά τη μετονομασία, “απαγορεύεται απολύτως η χρήσις των παλαιών ονομάτων”. Η παράβαση της απαγόρευσης, “αποτελεί πταισματικήν παράβασιν τιμωρουμένην με πρόστιμον μέχρις 100 δραχμών, ή με κράτησιν μέχρι 10 ημερών” [Χουλιαράκης 1975, σ. 344 – 345]. Το διάταγμα αυτό δίνει το σύνθημα. Μέχρι το 1928, μετονομάζονται 2.500 περίπου οικισμοί!”]
_____________
Επειδή ο πεθερούλης τυγχάνει βέρος Πόντιος να σε ενημερώσω ότι λόγω κοροϊδίας στο σχολείο είχε απαγορεύσει στην μάνα του να του μιλάει ποντιακά, ούτως ώστε να μην μπερδεύεται με την διγλωσσία και να μην ξεφεύγει κάνα ποντιακό απ’ τον «τουρκόσπορο» στους καθαρούς (lol) ελληνόπαιδες των περιχώρων της Σαλονίκης.
Αυτούς που μεγάλωσαν, επίσης, μετέπειτα με τ’ ανέκδοτα για τους Γιωρίκα και Κωστίκα, πολύς πόνος τους έπιασε για τους Ποντίους (κάπως αργά βέβαια).
βλαχάκι (το) 4.12.2019 | 12:29
*don't* make a right
Byzantine Justice 3.12.2019 | 21:15
Και μερικά θέματα που δεν αναφέρθηκαν στο άρθρο αλλά τα γνωρίζουμε όσοι είμαστε από Ήπειρο-Θεσσαλία:
- Τα ρουμάνικα σχολεία που λειτουργούσαν στην Ελληνική επικράτεια, στα οποία φοιτούσαν Βλάχοι (αυτά περί του 'έδερναν τα παιδάκια για να μην μιλάνε βλάχικα΄)
- Η απόπειρα δημιουργίας ημιανεξάρτητου κρατιδίου στην Πίνδο την περίοδο της Κατοχής (ΟΚ, ελάχιστοι ήταν αυτοί που έκαναν τη διακήρυξη, αλλά και πάλι)
- Η πλούσια και περίπλοκη σχέση που είχαν οι Βλάχοι της σημερινής Ελλάδας, Αλβανίας και Βόρειας Μακεδονίας με την ελληνική κουλτούρα και παιδεία κατά την Οθωμανική περίοδο (δηλ. μέχρι το 1912). Πολλοί σπούδαζαν σε ελληνικά σχολεία, στη συνέχεια γίνονταν ελληνόφωνοι εκπαιδευτικοί ή κληρικοί, χρηματοδοτούσαν ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα στα Γιάννενα και την Αθήνα κτλ. Υπήρχε δηλαδή μία σχέση ανάλογη με αυτή των σλαβόφωνων της κεντρικής Ευρώπης με τη γερμανική γλώσσα. Η Μοσχόπολη, στην οποία αναφέρεται εκτενώς το άρθρο, υπήρξε κέντρο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και περηφανεύεται για το ότι στα 1731 εκεί ιδρύθηκε το δεύτερο ελληνικό τυπογραφείο μετά από αυτό της Κωνσταντινούπολης.
Τέλος, να θυμίσω ότι τον Ευρωπαϊκό Χάρτη για τις Περιφερειακές Γλώσσες δεν τον έχει επικυρώσει ούτε η Βόρεια Μακεδονία, αλλά ούτε και η Γαλλία, η Ιταλία, η Πορτογαλία, η Βουλγαρία, η Αλβανία και η Τουρκία, για διάφορους λόγους η καθεμία.
avatar
atman 3.12.2019 | 15:44
Ενας Βασκος δυστυχως διαθεται ολα τα λαθος mental maps για να κατανοησει τους Βλαχους - η ιστορικη πορεια των Βλαχων και των Βασκων ειναι αντιδιαμετρικα αντιθετες...

Byzantine Justice 3.12.2019 | 16:50
Μου κάνει εντύπωση ότι οι ίδιοι αριστεροί που υποστηρίζουν φανατικά ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τους ξένους, επειδή η αφομοίωση μπορεί να επιτελεστεί εντός μίας γενιάς, ότι Έλληνας και γεννιέσαι και γίνεσαι, ότι η εθνική ταυτότητα είναι πρωτίστως θέμα αυτοχαρακτηρισμού και όχι γενετικής ή εθνολογίας, αρέσκονται να ανακαλύπτουν εθνικές και γλωσσικές μειονότητες παντού για να καταδείξουν στη συνέχεια θριαμβευτικά ότι κάποιες μειονότητες είναι "γιαλαντζί" Έλληνες (ή Βούλγαροι ή Αλβανοί), και ότι πίσω από το επίχρισμα της δήθεν ταυτότητάς τους με λίγο ξύσιμο αποκαλύπτεται η "αληθινή", αιώνια ταυτότητά τους (Βλάχοι, Αρβανίτες, Τσιγγάνοι κοκ). Με λίγα λόγια, δεν έχουν αποφασίσει αν η πολιτιστική και γλωσσική αφομοίωση από το κυρίαρχο κράτος είναι θεμιτή, και αν ο αυτοχαρακτηρισμός ασχέτως καταγωγής αρκεί για να προσδιορίσει την ταυτότητά τους ή όχι.

Να προσθέσω ότι η επίκληση του Thede Karl στο άρθρο είναι αρκετά προβληματική, δεδομένου του ότι ο συγκεκριμένος επιστήμονας σε έργα του για την περιοχή της Ηπείρου, συχνά αφήνει την ιστορική πραγματικότητα στην άκρη προκειμένου να υπερτονίσει την παρουσία των Βλάχων στην περιοχή, ή να τους ανακαλύψει εκεί που δεν υπάρχουν.

Τέλος, ήθελα να πω ότι σαν Γιαννιώτη, με ενοχλεί απίστευτα ο αποικιοκρατικός-εξωτικός τόνος του άρθρου. Ο συγγραφέας παίρνει κάτι σχετικά κοινό και συνηθισμένο (μια γλωσσική μειονότητα που ζει σε μια περιοχή της Ευρώπης) και προσπαθεί να την παρουσιάσει ως κάτι το παράξενο, εξωτικό και άγριο για να πουλήσει. Δηλαδή επειδή ο κάθε άσχετος πιστεύει ότι η Ελλάδα αποτελείται μόνο από νησιά και αρχαίους ναούς, τα ορεινά χωριά παρουσιάζονται ως κάτι το εξωτικό, ή οι Βλάχοι στο Μέτσοβο (ή στην Αβδέλλα) δεν κάνει να ακούνε Doors, πρέπει να κυκλοφορούν με στολές και να λένε 'κουμ χι' στους τουρίστες; Σαν να πάει Έλληνας δημοσιογράφος στην Ισπανία και να γράψει για τους μυστηριώδεις, εξωτικούς και λίγο άγριους Βάσκους, εκεί στα μαγικά και άγρια Πυρηναία.
avatar
atman 4.12.2019 | 20:25
Ο Βάσκος φίλος μας δεν μπορεί να κατανοήσει πως είναι να επαναστάτεις εναντίον μιας βάναυσα καταπιεστικη αυτοκρατορίας. κ να νικάς μαζί με άλλους Ρωμιους.
Albert Pierrepoint 3.12.2019 | 17:39
Τσι σ'φάτσι;
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια