Πώς η Δυτική τέχνη δημιούργησε στερεότυπα για τον Αραβικό κόσμο

Η αποικιοκρατία δεν είναι μόνο υπόθεση γεωγραφική, αλλά και καλλιτεχνική.

Χαρέμια, πεποικιλμένες κάμαρες στο ημίφως, φίδια, μαϊμούδες, λευκά γυμνά σώματα, ναργιλέδες και κυρίως φοίνικες, αμέτρητοι φοίνικες, είναι μερικές από τις εικόνες στις οποίες έχει συνηθίσει το ευρύ κοινό να ταυτίζει με τον αραβικό πολιτισμό. Κι όμως, ένα Δυτικό καλλιτεχνικό κίνημα του 19ου αιώνα είναι υπεύθυνο για την εδραίωση αυτής της εικονογραφίας στη συνείδηση του μεγάλου κοινού. Ο Οριενταλισμός.


Το καλλιτεχνικό κίνημα του Οριενταλισμού που έφτασε στη κορύφωσή του τον 19ο αιώνα, κατά την πτώση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και την άνοδο της βρετανικής και της γαλλικής αποικιοκρατίας στον αραβικό κόσμο, έφερε στο προσκήνιο της δυτικής πολιτισμικής φαντασίας τη γη που βρισκόταν ανάμεσα στη Μεσόγειο θάλασσα και την Ελλάδα. Το εμπόριο, τα ταξίδια και οι επιδρομές των Αράβων αποτυπώθηκαν σε αριστουργήματα που δημιούργησαν ζωγράφοι όπως ο Ντελακρουά, ο Ζαν Λεόν Ζερόμ και ο Τζον Φρέντερικ Λιούις.

 

Τα έργα τους συνεχίζουν να εκτίθενται σε μουσεία και γκαλερί ανά τον κόσμο, όμως σύμφωνα με μια έκθεση στο Βρετανικό Μουσείο (που διήρκησε μέχρι τις 20 Ιανουαρίου 2020), δεν υπάρχει αντικειμενικότητα στην απόδοση του αραβικού πολιτισμού που εικονίζουν. Η επιμονή τους να παρουσιάζουν την ευρύτερη Αραβία ως μια παραμυθένια χώρα με λωτούς, μυρωμένους κήπους και λαγγεμένες νύχτες καλλιέργησε στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ μια εξωραϊσμένη εικόνα για τη ζωή εκεί― εικόνα που επικράτησε για αιώνες.

 

 

ETΣΙ ΤΗΝ ΠΕΡΝΑΝΕ ΟΛΟΙ ΟΙ ΠΑΣΑΔΕΣ ΣΤΟ ΝΤΟΥΝΙΑ: Η πρώτη αυθεντική εκτέλεση ενός πασίγνωστου ελληνικού λαϊκού τραγουδιού

________________________________________________________

 

Οι Άραβες συχνά συνδέονται με τις καμήλες, την τρομοκρατία, τις γαμψές μύτες και την δωροδοκία ― είναι αυτοί που έχοντας έναν αμύθητο πλούτο που δεν τους αξίζει, αποτελούν κίνδυνο για τον πολιτισμό. Αντιθέτως, ο Δυτικός άνθρωπος, αν και αριθμητικά ανήκει σε μια μειονότητα, αξίζει όλα τα πλούτη και τους πόρους της γής. Γιατί; Επειδή, σε αντίθεση με τον Άραβα, είναι ένα πραγματικό ανθρώπινο ον.


Μάλιστα, αυτό το κύμα του εξιδανικευμένου πόθου της Ανατολής, δεν επηρέασε μόνο τους ζωγράφους και την λογοτεχνία, αλλά έφτασε μέχρι τα λαϊκά τραγούδια, τα περιοδικά του συρμού και τα λαϊκά θεάματα ― κινηματογραφικές ταινίες σε μισοπραγματικές μισοφανταστικές ανατολίτικες χώρες, ακόμα και τα δικά μας ρεμπέτικα τραγούδια, όπου η Ανατολή ήταν πάντα ένας τόπος αδιάκοπου γλεντιού και ηδονών.

 

«Είναι πάντοτε απαραίτητο να αντιμετωπίζουμε την Τέχνη με σοβαρότητα, ασχέτως πώς πραγματικά αισθανόμαστε για ένα έργο τέχνης» δηλώνει στο BBC η Elisabeth Fraser, καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου της Νότιας Φλόριντα. «Πολλά από τα έργα που περιλαμβάνονται σε αυτό που αποκαλούμε "οριενταλισμό" παρουσιάζουν στερεοτυπικές εικόνες οι οποίες χρειάζεται να αντιμετωπιστούν με σκεπτικισμό».

 

 

Gustav Bauernfeind , Η πύλη στο Μέγα Τέμενος των Ομεϋαδών στηΔαμασκό


Στην έκθεση συμπεριλαμβάνονται ψηφιδωτά, αγγεία, χαλιά και έπιπλα κυρίως του 19ου αιώνα, όταν ο οριενταλισμός είχε μεγάλη πέραση στην Ευρώπη. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι η Ισλαμική τέχνη είχε εισβάλλει στην Ευρώπη, ασκώντας αυτομάτως μεγάλη γοητεία, πολύ πριν τον Οριενταλισμό― συγκεκριμένα, τον 15ο αιώνα, όταν άκμαζε το εμπόριο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας  και της ιρανικής δυναστείας των Σαφαβιδών. Τα μυθώδη ανάκτορα της Αλάμπρα στη Γρανάδα της Ισπανίας και τα ίχνη που άφησε στο πέρασμά του από τη Μάλτα και τη Σικελία το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών τον 9ο και 11ο αιώνα, γοήτευσαν τους Ευρωπαίους πολύ.

Η επιρροή επιτάθηκε με το δέος που ανέκαθεν προκαλούσαν οι Άγιοι Τόποι και η Παλαιστίνη στους χριστιανούς, ως η κοιτίδα της πίστης τους. 

 

Θεόδωρου Ράλλη (1852-1909), Η ευνοούμενη του σουλτάνου

 

Ο όρος «Οριενταλισμός» εδραιώθηκε στη δημόσια συζήτηση μόλις το 1978,  όταν ο Αμερικανο-Παλαιστίνιος ακαδημαϊκός Έντουαρντ Σάιντ, δημοσίευσε μια μελέτη με ομώνυμο τίτλο, ισχυριζόμενος ότι μέσω της συμπεριφοράς αυτής η Δύση τοποθετεί το Ισλαμ στο ρόλο του Άλλου, μειώνοντάς το τελικά. Χαρακτηριστικά είχε δηλώσει: «Οι Άραβες συχνά συνδέονται με τις καμήλες, την τρομοκρατία, τις γαμψές μύτες και την δωροδοκία ― είναι αυτοί που έχοντας έναν αμύθητο πλούτο που δεν τους αξίζει, αποτελούν κίνδυνο για τον πολιτισμό. Αντιθέτως, ο Δυτικός άνθρωπος, αν και αριθμητικά ανήκει σε μια μειονότητα, αξίζει όλα τα πλούτη και τους πόρους της γής. Γιατί; Επειδή, σε αντίθεση με τον Άραβα, είναι ένα πραγματικό ανθρώπινο ον».


Η ανατολίτικη τέχνη για τον Σάιντ ήταν μέρος της πολιτισμικής παράδοσης που δημιούργησε στερεότυπα για τον Αραβικό κόσμο, κάτι το οποίο είδε να επεκτείνεται σε μεγάλο βαθμό σήμερα. Αυτή η κατάσταση κάνει αρκετά περίπλοκη μια τέτοια έκθεση όπως αυτή του Βρετανικού μουσείου. Βασικός της στόχος είναι η διερεύνηση πώς τα αντικείμενα της Ισλαμικής τέχνης «μεταγράφηκαν» στο έργο των Δυτικών καλλιτεχνών, εστιάζοντας στο έργο και του Αυστριακού καλλιτέχνη Ρούντολφ Έρνστ, ο οποίος δέχθηκε έμπνευση από την αραβική Τέχνη της Ισπανίας, την Τουρκία και την Νότια Αφρική. Ο Έρνστ συνήθιζε να τραβά φωτογραφίες και να κρατάει σημειώσεις και σκίτσα έτσι ώστε να αναδημιουργεί ανάλογα ταμπλό βιβάν μετά στο στούντιο του.

Δεν ήταν ασυνήθιστο στο Οριενταλισμό να ερανίζονται από οπουδήποτε ό,τι στοιχεία βόλευαν, ασχέτως γεωγραφικής καταγωγής, προκειμένου να παραχθεί το επιθυμητό «ανατολίτικο» αποτέλεσμα. Άλλοι δεν χρειαζόντουσαν καν αφορμές. Ο Ιταλός καλλιτέχνης Cesare Dell'Acqua, κατέφευγε απλώς στην πλούσια φαντασία του την οποία διάνθιζε με μερικές εικόνες από βιβλία  εθνογραφίας. Για να μπει στο κλίμα της Ανατολής, ο Ρούντολφ Έρνστ φορούσε φέσι όταν ζωγράφιζε. Αυτό αρκούσε.

 

 

Ευγένιος Ντελακρουά, Γυναίκες του Αλγερίου, 1834.

 

Από όλες τις εικόνες της τέχνης του Οριενταλισμού, τα χαρέμια ήταν η ισχυρότερη. Τα είχε όλα. Λαγνεία, νωχελικές γυναίκες, μυστικοπάθεια και υποσχέσεις ηδονής στον Δυτικό ταξιδιώτη. Ο τρόπος που οι Δυτικοί ζωγράφιζαν τα χαρέμια μοιάζει με τον τρόπο με τον οποίο οι αποικιοκράτες εκθείαζαν τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους της χώρας που μόλις κατέκτησαν. Κι εδώ διακρίνεται πάλι ο θρίαμβος των στερεοτύπων και της πολιτισμικής υπεροχής. Περιττό δε να πούμε, ότι όλες αυτές είναι εικόνες απολύτως φανταστικές. Κανένας Δυτικός δεν μπόρεσε ποτέ να εισβάλλει στα γυναικείο άβατο- εκτός ίσως από τον μικρό Βιζυηνό, στο «Μόνο της ζωής του ταξείδιον» 

 

Θεόδωρου Ράλλη (1852-1909), Ανατολίτισσα στο παράθυρο

 

Οι οδαλίσκες ήταν βέβαια ο ανθός του ηδονοβλεψία. Εύσαρκες, με γαλακτώδες δέρμα, ξαπλωμένες σε χαλιά και ντιβάνια, συνηθέστατα ολόγυμνες, ήταν ανεκτές στα σαλόνια παρά τον εξόφθαλμο αισθησιασμό τους επειδή ήταν αλλόφυλες.

 

 

 

Δεν είναι τυχαίο που ένα από τα γνωστότερα (και σημαντικότερα) έργα του Οριενταλισμού, το «Γυναίκες της Αλγερίας στο δωμάτιο τους»,  του Ντελακρουά, δεν απεικονίζει καν Αλγερινές. Όπως ήταν αναμενόμενο, δεν επιτράπηκε στον καλλιτέχνη να εισβάλλει στο γυναικείο άβατο, ωστόσο ένας Εβραίος έμπορος τον άφησε να ζωγραφίσει το χαρέμι του.

 

Οι οδαλίσκες ήταν βέβαια ο ανθός του ηδονοβλεψία. Εύσαρκες, με γαλακτώδες δέρμα, ξαπλωμένες σε χαλιά και ντιβάνια, συνηθέστατα ολόγυμνες, ήταν ανεκτές στα σαλόνια παρά τον εξόφθαλμο αισθησιασμό τους επειδή ήταν αλλόφυλες. Και τοποθετημένες σε φόντα πολυτελή που ουδεμία σχέση είχαν με Ανατολή. Και κάπως σαν αγγεία ηδονής. Ο Jean-Auguste-Dominique Ingres που ειδικευόταν στο είδος και τις απεικονιζε απαράμιλλα, ουδέποτε είχε επισκεφτεί την Ανατολή, πόσω μάλλον χαρέμι. 

 

Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, Το τουρκικό λουτρό, 1863.

 

Η εικόνα ενός ευσεβούς χριστιανού που αποθαυμάζει δίπλα στη γυναίκα του τον πίνακα μιας γυμνής Τουρκάλας στο χαμάμ ενώ στο βάθος ένα σμήνος ολόγυμνων γυναικών χορεύουν, αγγίζονται και ξαπλώνουν χωρίς ντροπή η μία πάνω στην άλλη, συνοψίζει το «πρόβλημα» του Οριενταλισμού.

 

Όπως ο Ιngres, έτσι κι ο ευσεβής χριστιανός γοητεύεται από την ελευθεριότητα και τον αισθησιασμό της Ανατολής. Υπάρχει, λοιπόν, ένας τόπος όπου όλα είναι χαλαρά, απολαυστικά και όλα επιτρέπονται. Ωστόσο η ηθική του δεν νοιώθει απειλημένη.  Διότι αυτός είναι είδος ανώτερο και οι ακολασίες συμβαίνουν σε χώρες ξωτικές κι ονειρεμένες, χώρες κυρίως φαντασιακές. 

 

Πειράζει που η Ανατολή είναι ένα πάτσγουρκ της φαντασίας και λίγη σχέση έχει με την πραγματικότητα; Όχι και τόσο. Αυτό, θα απασχολήσει λίγο αργότερα τις ειδεχθείς πρακτικές των αποικιοκρατών σε όλο το τόξο της Μεσογείου, μέχρι τις μακρυνές Ινδίες.

 

Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, Oδαλίσκη με σκλάβα, 1839.

 

Τζον Φρέντερικ Λιούις, Το Χαρέμι.

 

Ingres, Η μεγάλη οδαλίσκη.

 

Επιμέλεια: Πωλίν Κόκλα. Με στοιχεία από το BBC Culture.

 

 

Εικαστικά
ΑΦΙΕΡΩΜΑ
10 Σχόλια
avatar
Supertrouper 4.1.2020 | 12:03
Κανεις δεν αντιλεγει για τον πολιτισμικο πλουτο της Ανατολης.Μιας κ το αρθρο ομως πολυ εντεχνα βγαζει κ μια πολιτικη χροια ...Για τον θρησκευτικο φονταμενταλισμο κ το μισος των ισλαμοφασιστων, τη θεση της γυναικας,του ομοφυλοφυλου του αλλοπιστου στην αραβικη κοινωνια τπτ? Αλλα ξεχασα ..μονο η κακια Δυση φταει...
avatar
Ηροστρατος 4.1.2020 | 18:34
Ουτε που καταλαβες για τι πραγμα μιλαει το αρθρο αλλα τελος παντων.
Επιπλεον: η επισημη θρησκεια σου,
οι χριστιανοι ορθοδοξοι ειναι λιγοτερο φανταμενταλιστες;
Εχεις μιλησει με παπα να σου λεει οτι οι εβραιοι καλα παθανε "τοτε" γιατι "σταυρωσαν τον Χριστο" και δηλωσαν (υποτιθεται) "η καταρα εφ ημων και των τεκων μας";;;!
Θεση της γυναικας; Μεχρι πριν μερικα χρονια οι εκκλησιες σου ειχαν "γυναικωνιτες"!
Καλα, για την ομοφοβια που τολμας και αναφερεις, να μη μιλησω καλυτερα, τα ξερουν και πετρες!
Και για την απεχθεια στον "αλλοπιστο": Την πιο ησυχη ζωη οι εβραιοι της διασπορας την ειχαν σε ισλαμικες χωρες!
Εχεις δε υποψη σου οτι οι "ορθοδοξοι" της θρησκειας σου, θεωρουν τους Καθολικους και τους
Προτεσταντες αιρετικους, που θα πανε στην Κολαση;;;!
Πριν αρχισετε να κρινετε αλλες θρησκειες, κοιτατε πρωτα τα χαλια της δικιας σας!
avatar
Supertrouper 4.1.2020 | 23:52
Ειμαι αθεος κ μου τη δινει τρελα οταν αριστεριζοντες και προοδευτικουληδες τα χωνουν μονο στον Χριστιανισμο κ κανουν τα στραβα ματια στο Ισλαμ.Μια χαρα καταλαβα τι λεει το αρθρο - αφηνει υπονοουμενα οτι η κακια ιμπεριαλιστικη Δυση βλεπει την Ανατολη ως φολκλορ υπαναπτυκτη οντοτητα που πρεπει να εκδημοκρατιστει.Το οτι το Ισλαμ στα προταγματα του υποβιβαζει την γυναικα τον αλλοπιστο και τον ομοφυλοφυλο δε σου λεει τπτ ε?Τα ιδια καυτηριαζω κ στο δικο μας παπαδαριο
avatar
Γράφων 6.1.2020 | 10:12
Πόσες γυναίκες διοίκησαν την οθωμανική αυτοκρατορία;

Διότι την ορθόδοξη βυζαντινή αυτοκρατορία την διοικησαν γυναίκες.

Σε ποσες χριστιανικες χωρες τιμωρειται σημερα η ομοφυλοφιλία με θάνατο;

Μήπως θες να μιλήσουμε για τον ρόλο των Εβραίων τόσο στη σφαγή της Χίου όσο και στη σφαγή της Νάουσας;

Το να συγκρίνεις το 1200 με το σήμερα δεν είναι εξυπνάδα. Η Αναγέννηση, ο Διαφωτισμός έγιναν για όλους. Όχι από όλους όμως.
avatar
Μαύρος Γάτος 6.1.2020 | 17:37
Σε ποσες χριστιανικες χωρες τιμωρειται σημερα η ομοφυλοφιλία με θάνατο; Πηγή: www.lifo.gr

Η λέξη κλειδί είναι το "σήμερα". Μπορεί κανείς να ελπίζει ότι και οι μουσουλμανικές χώρες θα εξελιχθούν όπως και οι περισσότερες χριστιανικές και θα αφήσουν πίσω τους τον θρησκευτικό σκοταδισμό.

Να σου θυμίσω το εξαιρετικό ντανταϊστικό -και βαθύτατα πολιτικό- χάπενιγκ που οργάνωσε πριν μερικά χρόνια μια ομάδα Ολλανδών ακτιβιστών.

Πήραν μια Βίβλο (στις χώρες τους είναι μεταφρασμένη στην καθομιλουμένη), την έντυσαν με πράσινο κάλυμμα (το χρώμα του Κορανίου) και άρχισαν να απαγγέλλουν στους περαστικούς σκοταδιστικά, ομοφοβικά και μισαλλόδοξα αποσπάσματά της, ρωτώντας τους περαστικούς για το ποια είναι η γνώμη τους για μια θρησκεία που λέει παρόμοια πράγματα.
Οι αντιδράσεις ήταν οργισμένες, μερικοί μάλιστα επέμεναν ότι πρέπει να απαγορευθεί στο ολλανδικό έδαφος οποιαδήποτε θρησκευτική λατρεία σχετίζεται με αυτό το άθλιο βιβλίο.
Και φυσικά, έπεσαν από τα σύννεφα όταν ανακάλυψαν ότι πρόκειται για την Βίβλο, της οποίας πολύ σωστά ορισμένα κομμάτια επιλέξαμε να τα κλείσουμε στο χρονοντούλαπο των θρησκειών.


avatar
Γράφων 7.1.2020 | 07:06
Και να επαναλάβω. Η Αναγέννηση, ο Διαφωτισμός έγιναν για όλους. Όχι από όλους όμως.

Αν κάποιοι σ ή μ ε ρ α επιλέγουν να προσποιουνται ότι ζουν 1000 χρόνια πίσω προφανώς είναι επιλογή τους και μπορούν να κριθούν γι'αυτό.

Προφανώς όταν μιλάς για Βίβλο αναφερεσαι στην Παλαιά Διαθηκη. Γνωστό τρυκ όσων θέλουν να δείξουν πόσο αναχρονιστικός είναι ο χριστιανισμός.

Η Παλαιά Διαθήκη είναι η εβραϊκή μυθολογία. Ούτε είμαι απολογητής κανενός ούτε εμπνέομαι από κάποια ένθεη μανία.

Βαρέθηκα όμως τα ψεματάκια των "προοδευτικών". Τις συνειδητές παραποιήσεις τους. Ή τις "παραδρομές" τους.

Το Ισλάμ ακόμα και από τις μονοθεϊστικές θρησκείες δεν συγκρινεται με καμια σε σκοταδισμό και φανατισμό. Αλλα αν οι Οθωμανοί ειχαν παρει τη Βιεννη και ημασταν όλοι γιουσουφάκια δεν θα ακούγαμε τέτοιες μπούρδες.
avatar
Μαύρος Γάτος 7.1.2020 | 17:33
"Η Παλαιά Διαθήκη είναι η εβραϊκή μυθολογία."

Γράφοντα, αυτά τα λόγια θέλω να σε δω να τα λες σε κάποιον πολύ πιστό Χριστιανό, ιδίως σε προτεστάντη (το γλέντι θα γίνει με καλβινιστή - έχω στο νου μου κάτι Ολλανδούς που ζουν σε μικρές κωμοπόλεις)
avatar
Μαύρος Γάτος 6.1.2020 | 17:49
Προς Σουπερτρούπερ όσον αφορά τον φονταμενταλισμό:

Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός προέκυψε δυστυχώς όταν τα αραβικά αυταρχικά καθεστώτα εξόντωσαν βάναυσα οποιασδήποτε μορφής αντιπολίτευση, πιστεύοντας ότι έτσι θα διαιωνίσουν την εξουσία τους.
Ομως, η πολιτική, όπως και η φύση, απεχθάνεται το κενό. έτσι, αυτό καλύφθηκε από μερίδα του κλήρου η οποία βρήκε την ευκαιρία να επεκτείνει την εξουσία της και στην πολιτική.
Σε αυτήν την εξέλιξη πρωτοστάτησαν, τόσο φιλοδυτικά καθεστώτα (με πρώτο και καλύτερο το Ιράν του σάχη, Ιορδανία, Τυνησία, Μαρόκο) ή χώρες και καθεστώτα που δημιουργήθηκαν τεχνητά από τους Δυτικούς σε συνεργασία με τον ισλαμικό κλήρο (Σαουδική Αραβία, Εμιράτα), όσο και καθεστώτα που προωθούσαν τον παναραβισμό (Αίγυπτος, Αλγερία, Συρία). και φυσικά, αυτός ο φονταμενταλισμός τράφηκε από τη χρεοκοπία αυτών των καθεστώτων.

Ο -όντως απεχθής- ισλαμικός φονταμενταλισμός (όπως εξάλλου και ο χριστιανικός ή ο ινδουιστικός) είναι περισσότερο δημιούργημα κάκιστων πολιτικών επιλογών σε μια ευρεία γεωγραφική περιοχή και λιγότερο εγγενές χαρακτηριστικό του Ισλάμ.
avatar
Supertrouper 6.1.2020 | 19:03
Λυπαμαι αλλα θα συμφωνησω οσον αφορα τα εγγενη χαρακτηριστικσ του Ισλαμ.Αλλα καλυτερα τα λεει η Σωτη:https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&url=https://www.kathimerini.gr/840070/article/proswpa/proskhnio/s-triantafylloy-to-metriopa8es-islam-einai-enas-my8os&ved=2ahUKEwj-7abhue_mAhWs5KYKHa14AWsQFjAAegQIARAB&usg=AOvVaw1tvNjXajbJULizw7WbsDmq
Θεμος 20.1.2020 | 15:02
Οριενταλισμος: δινει ψωμι σε δυτικους διανοουμενους 40 χρονια τωρα.

Στον αραβικο κοσμο δεν ασχολειται κανεις.
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια