Εικαστικά

Ο Ντεγκά στην όπερα, εκεί όπου αισθανόταν σαν στο σπίτι του

Μια μεγαλειώδης έκθεση στο Μουσείο Ορσέ, στο Παρίσι, αποτυπώνει την παθιασμένη σχέση του Γάλλου ζωγράφου με τον χώρο της όπερας.

Μια γοητευτική έκθεση με θέμα «Ο Ντεγκά στην όπερα» βρίσκεται σε εξέλιξη στο Μουσείο Ορσέ, στο Παρίσι, αποτελώντας πόλο έλξης για φιλότεχνους και όχι μόνο. Η έκθεση, που θα διαρκέσει μέχρι τις 20 Ιανουαρίου 2020 και στη συνέχεια θα ταξιδέψει στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσινγκτον, πραγματοποιείται με αφορμή την επέτειο των 350 χρόνων από την ίδρυση της Όπερας του Παρισιού και μας προσφέρει ένα πορτρέτο του 19ου αιώνα μέσα από το έργο του μεγάλου καλλιτέχνη.


Σύμφωνα με τους επιμελητές της, πρόκειται για την πρώτη έκθεση που εξετάζει την όπερα στο σύνολό της, όχι μόνο από την πλευρά της παθιασμένης σχέσης του Ντεγκά με τον χώρο και τις μουσικές του προτιμήσεις αλλά και ως προς τις άπειρες δυνατότητες αυτής της θαυμάσιας «εργαλειοθήκης».


Στη διάρκεια της καριέρας του, από το ντεμπούτο του στη δεκαετία του 1860 μέχρι τα τελευταία του έργα μετά το 1900, η όπερα αποτέλεσε το επίκεντρο της παραγωγής του Εντγκάρ Ντεγκά (1834-1917). Ήταν κάτι σαν το «δωμάτιό του».

 

Είναι εντυπωσιακό ότι, σύμφωνα με τα αρχεία της Βιβλιοθήκης του Μουσείου της Όπερας του Παρισιού, ο Ντεγκά είχε παρακολουθήσει συνολικά 177 μπαλέτα και όπερες. Μάλιστα, είχε καταφέρει να έχει πρόσβαση στα παρασκήνια πριν ακόμα αποκτήσει την οικονομική δυνατότητα να γίνει συνδρομητής στο θέατρο.


Περνούσε ώρες ολόκληρες εκεί, διερευνούσε τους διάφορους χώρους του θεάτρου (αμφιθέατρο, σκηνικά, κιβώτια, φουαγέ και χορευτικά στούντιο) και ακολουθούσε όσους εργάζονταν, διέρχονταν ή επισκέπτονταν τον χώρο: χορευτές, τραγουδιστές, μουσικούς της ορχήστρας, θεατές και συνδρομητές με μαύρα σμόκιν που παραμόνευαν στα παρασκήνια.


Αυτός ο κλειστός κόσμος παρουσιάζεται από τον ζωγράφο ως ένας μικρόκοσμος απεριόριστων δυνατοτήτων που επιτρέπει κάθε είδους πειραματισμό: πολλαπλές οπτικές γωνίες, αντιθέσεις φωτισμού, μελέτη της κίνησης και ακρίβεια της κίνησης.

 

Η ορχήστρα της Όπερας, 1870, Paris, Μusée d’Orsay, RF 2417 Photo © RMN-Grand Palais (Musée d’Orsay) / Hervé Lewandowski
Πρόβα τραγουδιού, 1872-1873, Washington, DC, Dumbarton Oaks © Dumbarton Oaks, House Collection, Washington, DC


Αν και μερικές φορές καλύπτει άλλα θέματα, όπως ο ιππόδρομος, η όπερα εμφανίζεται συνεχώς στο έργο του και ο Ντεγκά αναζητά τον ιδανικό τρόπο και τεχνική για να την αναπαραστήσει, ζωγραφική, σχέδιο, γλυπτική, χαρακτική, μονοτυπία ή οτιδήποτε άλλο.


Ο ζωγράφος, που υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές του ιμπρεσιονισμού, αν και ο ίδιος προτιμούσε τον όρο «ρεαλιστής», σπούδασε νομικά μετά από επιθυμία του πατέρα του και στα 21 του γράφτηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του ταξίδεψε στην Ιταλία για να μελετήσει τους ζωγράφους της Αναγέννησης. Αντιγράφοντας έναν τεράστιο αριθμό έργων μεγάλων ζωγράφων, προετοιμάζεται για τη δουλειά του στην όπερα: η γνώση των κλασικών διαμορφώνει τη ματιά του στον σύγχρονο κόσμο.


Το έργο του χαρακτηρίζεται από τη συνέχεια της «μελωδικής» του γραμμής: οι μορφές από την αρχαιότητα που μελέτησε και οι μπαλαρίνες του μοιράζονται τις ίδιες δυναμικές χειρονομίες. Με φαινομενικά αυθόρμητο τρόπο, οι χορεύτριες, στη δουλειά ή στην ανάπαυση, καθώς χασμουριούνται, κάνουν μασάζ στον αστράγαλο ή φοράνε πουέντ, υιοθετούν τις δυναμικές στάσεις των μοντέλων των αρχαίων γλυπτών και των μεγάλων δασκάλων. «Το μυστικό είναι να ακολουθήσουμε τις συμβουλές που μας δίνουν οι δάσκαλοι μέσα από τα έργα τους, κάνοντας κάτι διαφορετικό από αυτό που έκαναν εκείνοι» θα πει.

 

Πρόβα στη σχολή χορού, 1870 – 72, Washington DC, The Phillips Collection © The Phillips Collection


Καθώς απορρίπτει τη ζωγραφική εκ του φυσικού, η μεταστοιχείωση πραγματοποιείται στο στούντιο, φιλτράρεται από τη μνήμη και εμπλουτίζεται από τη φαντασία του. Ως εκ τούτου, ενώ η όπερά του μπορεί να φαίνεται αληθινή, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα: οι ορχήστρες του, οι όψεις του αμφιθεάτρου, η σκηνή και τα παρασκήνια, οι χορευτικές τάξεις του και οι εξετάσεις είναι όλα πλασματικά.


Όταν το Salle Le Peletier, η αγαπημένη του όπερα, κάηκε το 1873, ο Ντεγκά είχε δημιουργήσει ήδη τις πρώτες του «σκηνές μπαλέτου» και «μαθήματα χορού». Ίσως από νοσταλγία για το θέατρο του ξεκινήματός του και τη γραφική γοητεία του δεν προσάρμοσε τα εν εξελίξει έργα του στην αρχιτεκτονική του Palais Garnier, που άρχισε να λειτουργεί το 1875.

 

Στον ζωγράφο δεν άρεσε αυτή η νέα Όπερα με την πλούσια διακόσμηση, τα πολυτελή φουαγέ και τα λειτουργικά παρασκήνια. Ένα άλλο μειονέκτημα του Palais Garnier ήταν το γεγονός ότι ήταν το κυριότερο μνημείο της Δεύτερης Αυτοκρατορίας, ενός καθεστώτος που εκείνος μισούσε, επειδή ανέθετε έργα σε καλλιτέχνες στους οποίους εναντιώθηκε ή περιφρονούσε. Αν και ήταν συνδρομητής και πήγαινε στην Όπερα Garnier συχνά, ως καλλιτέχνης την απέρριψε.

 

Είναι εντυπωσιακό ότι, σύμφωνα με τα αρχεία της Βιβλιοθήκης του Μουσείου της Όπερας του Παρισιού, ο Ντεγκά είχε παρακολουθήσει συνολικά 177 μπαλέτα και όπερες. Μάλιστα, είχε καταφέρει να έχει πρόσβαση στα παρασκήνια πριν ακόμα αποκτήσει την οικονομική δυνατότητα να γίνει συνδρομητής στο θέατρο.


Η παρουσία στα παρασκήνια ανδρών που παρακολουθούσαν τις πρόβες δεν ήταν κάτι ασυνήθιστο για την εποχή, αποτυπώνεται, εξάλλου, συχνά στα έργα του ζωγράφου. Οι συνδρομητές όχι μόνο είχαν αυτό το δικαίωμα αλλά συχνά προχωρούσαν σε σεξουαλικές σχέσεις και πρόσφεραν «προστασία» στις χορεύτριες, τα «ποντικάκια», οι οποίες ανήκαν στις κατώτερες κοινωνικές τάξεις, απέχοντας ένα βήμα από τις πόρνες.

 

Οι τραγουδιστές,1877, Paris, Μusée d’Orsay, RF 12259 Photo © Musée d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt


«Δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη ένδειξη που να υποδηλώνει ότι ο Ντεγκά είχε σαρκικές σχέσεις με τις χορεύτριες. Ωστόσο, η επαναληπτικότητα της αποτύπωσης των κινήσεων και των καθημερινών τους στιγμών σημαίνει ότι οι πίνακές του ήταν μάρτυρες μιας εποχής κατά την οποία οι μπαλαρίνες δεν απείχαν πολύ από τις εκδιδόμενες γυναίκες» σημειώνουν χαρακτηριστικά οι «Τimes» του Λονδίνου.


Η καλλιτεχνική εμμονή του Ντεγκά με τις μπαλαρίνες της Όπερας του Παρισιού φαίνεται να μην είναι αποτέλεσμα μόνο της εξαιρετικής επιτυχίας των έργων του και της οικονομικής ευμάρειας που αυτά του πρόσφεραν, αφού ήδη από το 1880 θεωρούνταν αυθεντία στην κινούμενη ανθρώπινη μορφή και ήταν γνωστός κυρίως για τις χορεύτριές του.


«Εκτός από την καρδιά μου, αισθάνομαι όλα να γερνούν μέσα μου. Ακόμη και η καρδιά μου έχει κάτι το τεχνητό. Την έχουν ράψει οι χορεύτριες σε ένα πορτοφολάκι από ροζ σατέν, πολύ απαλό ροζ, σαν τα παπούτσια τους» θα γράψει τον Ιανουάριο του 1886 στον γλύπτη Αλμπέρ Μπαρτολομέ, εκφράζοντας τα συναισθήματά του για τον κόσμο του χορού.


Καθώς η όρασή του, με την οποία αντιμετώπιζε προβλήματα από την εποχή του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, αρχίζει να χειροτερεύει, ο Ντεγκά στρέφεται προς τη γλυπτική και τα παστέλ. Το 1908 σταματά οριστικά να ασχολείται με την τέχνη και λόγω χρεών τού κάνουν έξωση. Παρότι βρίσκεται καινούργιο στούντιο, εκείνος εξακολουθεί να τριγυρνά στους δρόμους του Παρισιού σχεδόν τυφλός.


Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι «Μπαλαρίνες» αγοράζονται από το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης έναντι αστρονομικού ποσού. Πεθαίνει στο Παρίσι στις 27 Σεπτεμβρίου 1917, σε ηλικία 83 ετών. Στην τελευταία του κατοικία θα τον συνοδεύσουν, μεταξύ άλλων, ο Κλοντ Μονέ και ο Ζαν Λουί Φορέν.

 

Χορευτές ανεβαίνουν τη σκάλα,1877, Μusée d’Orsay, RF 1979 Photo © Musée d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt

 

Η τάξη χορού,1873-76, Washington, DC, The National Gallery of Art Photo © Washington, DC, The National Gallery of Art – NGA IMAGES

 

Πρόβα μπαλέτου στη σκηνή, 1874 © RMN-Grand Palais (Musée d'Orsay) / Hervé Lewandowski

 

Χορεύτρια, 1890, Statens Μuseum for Kunst Photo : © SMK Photo/Jakob Skou-Hanse
Αρλεκίνος, 1884, Toulouse, Fondation Bemberg ©RMN-Grand Palais/Fondation Bemberg/Mathieu Rabeau

 

Αυλαία, 1881, Washington, DC, The National Gallery of Art Photo © Washington, DC, The National Gallery of Art – NGA IMAGES

 

Η τάξη χορού,1873, Paris, Μusée d’Orsay Photo © Musée d’Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt

 

Μουσική της ορχήστρας, 1872-76, Städel Museum © Photo: Städel Museum - ARTOTHEK

 

Μικρή χορεύτρια δεκατεσσάρων ετών, 1921 και 1931, Paris, Μusée d'Orsay Photo © RMN-Grand Palais (musée d'Orsay) / René-Gabriel Ojeda

 

Κέντρο χορού, 1890 -1892, Washington, National Gallery of Art © Image Courtesy National Gallery of Art, Washington DC

 

Ο Lorenzo Pagans και ο Auguste de Gas Lorenzo Pagans (1838-1883), Paris, Μusée d'Orsay Photo © Musée d'Orsay, Dist. RMN-Grand Palais / Patrice Schmidt
Εξετάσεις χορού, 1880, Denver. Photo courtesy Denver Art Museum

 

Χορεύτρια στην υπόκλιση,1878 Paris, Μusée d’Orsay. Photo © RMN-Grand Palais (Musée d’Orsay) / Stéphane Maréchalle

 

Τρεις μπαλαρίνες, 1879 Washington, National Gallery of Art © Image Courtesy National Gallery of Art, Washington DC

 

Τρεις μπαλαρίνες, 1903 Fondation Beyeler, Suisse Photo © Robert Bayer

 

Χορεύτρια στην υπόκλιση, 1895-1900 Chrysler Museum of Art, Norfolk Photo © Ed Pollard, Chrysler Museum of Art

 

Το θεωρείο, 1880, Houston, The Museum of Fine Arts, Photo ©The Museum of Fine Arts, Houston; Albert Sanchez, photographer
Χορευτές κάνουν ζέσταμα στην Όπερα, 1890, Bibliothèque-musée de l’Opéra © photo BnF

 

Μακέτα της Όπερας Garnier © RMN-Grand Palais (Musée d’Orsay)

 

Εικαστικά

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Τα σχέδια της Λουίζ Μπουρζουά που παρουσιάζονται σε μια μεγάλη online έκθεση είναι το ιδανικό αγχολυτικό

Εικαστικά Τα σχέδια της Λουίζ Μπουρζουά που παρουσιάζονται σε μια μεγάλη online έκθεση είναι το ιδανικό αγχολυτικό

4.4.2020
Η καθημερινή ζωή μου με τον Τσαρούχη. Από τον Γιώργο Ορφανό.

Εικαστικά Η καθημερινή ζωή μου με τον Τσαρούχη. Από τον Γιώργο Ορφανό.

2.4.2020
«Μέσα σ’ αυτόν τον πίνακα του Μπρέγκελ, δεν νιώθω πια κανένα φόβο»

Εικαστικά «Μέσα σ’ αυτόν τον πίνακα του Μπρέγκελ, δεν νιώθω πια κανένα φόβο»

1.4.2020
Μία περιήγηση στους πιο εμβληματικούς πίνακες του Βαν Γκογκ στις αίθουσες του μουσείου του

Εικαστικά Μία περιήγηση στους πιο εμβληματικούς πίνακες του Βαν Γκογκ στις αίθουσες του μουσείου του

29.3.2020
Μαρκ Σαγκάλ: Ο ανένταχτος ποιητής της μοντέρνας τέχνης

Εικαστικά Μαρκ Σαγκάλ: Ο ανένταχτος ποιητής της μοντέρνας τέχνης

28.3.2020
Τι μας λέει για το μέλλον της τέχνης αυτό το meme με την αραχτή Μόνα Λίζα στο άδειο Λούβρο;

Εικαστικά Τι μας λέει για το μέλλον της τέχνης αυτό το meme με την αραχτή Μόνα Λίζα στο άδειο Λούβρο;

27.3.2020
Smartify: Δωρεάν όλες οι ηχητικές περιηγήσεις των μουσείων για το υπόλοιπο του 2020

Εικαστικά Smartify: Δωρεάν όλες οι ηχητικές περιηγήσεις των μουσείων για το υπόλοιπο του 2020

27.3.2020
18+1 μουσεία και χώροι που μπορείς να επισκεφτείς τώρα από το σπίτι σου

Εικαστικά 18+1 μουσεία και χώροι που μπορείς να επισκεφτείς τώρα από το σπίτι σου

25.3.2020
Το 1821 μέσα από 25 έργα τέχνης

Εικαστικά Το 1821 μέσα από 25 έργα τέχνης

25.3.2020
10 εικόνες από τα Infinity Rooms της Yayoi Kusama για να τριπάρεις εντελώς

Εικαστικά 10 εικόνες από τα Infinity Rooms της Yayoi Kusama για να τριπάρεις εντελώς

25.3.2020