Εικαστικά

«Μέσα σ’ αυτόν τον πίνακα του Μπρέγκελ, δεν νιώθω πια κανένα φόβο»

Ο επιφανής Αμερικανός κριτικός τέχνης Τζέρι Σαλτζ περνά τις μέρες της καραντίνας «κατοικώντας μέσα στο διάσημο έργο "Ο θρίαμβος του θανάτου", το μεγαλειώδες πανοραμικό πανδαιμόνιο που ζωγράφισε ο Πίτερ Μπρέγκελ ο πρεσβύτερος πριν από πεντακόσια σχεδόν χρόνια. ― Προτιμήστε την desktop έκδοση του άρθρου.

«Το έργο μοιάζει με έναν απέραντο, πανέμορφο ωκεανό που φαίνεται ότι ήταν πάντα εκεί, παρότι εγώ δεν τον είχα δει ποτέ. Αυτές τις μέρες, αφήνομαι να με λούσουν τα αποκαλυπτικά του κύματα.»
ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΜΕΡΕΣ έχω ξοδέψει τόσο πολύ χρόνο να περιεργάζομαι το πανοραμικό πανδαιμόνιο με τίτλο «Ο θρίαμβος του θανάτου» που φιλοτέχνησε γύρω στα 1562 ο Πίτερ Μπρέγκελ ο πρεσβύτερος, που νιώθω σχεδόν σα να ζω μέσα του. Αυτό το αριστούργημα βρίσκεται στο Μουσείο Prado της Μαδρίτης – για μένα, το πιο σπουδαίο μουσείο Δυτικής ζωγραφικής στον κόσμο. Η συλλογή που διαθέτει είναι τόσο συγκλονιστική που σε καθηλώνει ακόμα και από την απόσταση του πληκτρολογίου.

Κανείς δεν βγαίνει ζωντανός από αυτόν τον πίνακα – εκτός ίσως από εκείνους που είναι ήδη νεκροί. Στα αριστερά, διακρίνεται ένα κάρο με φορτίο έναν λόφο από κρανία που το σέρνει ένα αποσκελετωμένο άλογο με οδηγό του έναν σκελετό που κρατάει μια κλεψύδρα η οποία έχει στερέψει από άμμο. Ακριβώς από πάνω, ένας χορός σκελετών ντυμένων με χλαμύδες ρίχνει κάποιον σε μια τάφρο... Κάποιοι παιανίζουν εμβατήρια με τις τρομπέτες τους σημαίνοντας αυτή την ανόσια αποκάλυψη. Ένας άλλος σκελετός προβάλλει το κρανίο του μέσα από ένα ρολόι. Κοντεύουν μεσάνυχτα...

Στο βάθος, κορμιά κρέμονται από αγχόνες, σφαδάζουν δεμένα σε πασσάλους, καταδιώκονται από σκυλιά της κόλασης, ρίχνονται σε γκρεμούς, αλυσοδένονται σε τροχούς βασανιστηρίων. Τυπικές εικόνες δηλαδή του Μπρέγκελ του πρεσβύτερου. 

Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος, Ο θρίαμβος του θανάτου, 1562

Ο ΜΠΡΕΓΚΕΛ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ κοντά στην Μπρέντα, στο νότιο τμήμα της Ολλανδίας. Την εποχή που ζωγράφισε το έργο, η περιοχή βρισκόταν υπό τον έλεγχο της Καθολικής Ισπανίας και κάθε ύποπτος για Προτεσταντισμό συρόταν με συνοπτικές διαδικασίες σε βασανιστήρια μέχρι θανάτου, αντίστοιχα με αυτά που απεικονίζονται στον πίνακα. Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά, μπορεί να διακρίνει οστά πίσω από αυτές τις συσκευές θανάτου. Οι Ισπανοί απαγόρευαν την μεταφορά των πτωμάτων, τα οποία έμεναν μα σαπίσουν ή να κατασπαραχτούν από όρνεα και σκυλιά. Ο Μπρέγκελ είχε σαφή εικόνα του κτηνώδη φόβου, της ανθρώπινης αγριότητας, της επισφάλειας της ζωής και της αδιαφορίας του θανάτου. Η κατάρα είναι παγκόσμια και συμβαίνει σε όλους παντού την ίδια στιγμή.

Παρότι είναι ένας από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες που έζησαν ποτέ, ο Μπρέγκελ έμοιαζε πάντα παράταιρος στην ιστορία της τέχνης. Γύρω στους 40 μόλις πίνακές του διασώζονται, μαζί με πολυάριθμα prints. Τα έργα του πουλιόντουσαν ακριβά πάντως, παρόλο που οι κριτικοί, οι ιστορικοί τέχνης και οι πανεπιστημιακοί τα σνόμπαραν. Για μένα πάντως, ο πίνακας του «Θεριστές» που βρίσκεται στο Met της Νέας Υόρκης είναι ο δεύτερος καλύτερος 'κίτρινος' πίνακας ζωγραφικής στην ιστορία, μετά από το έργο του Βαν Γκογκ. Οι σκηνές πολυκοσμίας και οι βαθιά ανθρώπινες απεικονίσεις χωρικών χρειάζονται πολλές ζωές για να τις συνδέσει και να τις αφομοιώσει κάποιος.

Ο μοντερνισμός και η ακαδημία δεν είχαν χρόνο για αυτόν τον απλό, περίεργο και αμήχανο σαν καρικατούρα, κόσμο που κατοικεί στα έργα του. Κι όμως, το έργο του Μπρέγκελ διακρίνεται από μια γλυκύτητα ζωής και από μια από τις πιο λεπτές και απαλές πινελιές στην ιστορία της Δυτικής ζωγραφικής. Όταν έρχεσαι κοντά σε ένα έργο του Μπρέγκελ είναι σα να διασχίζει το βλέμμα σου χτενισμένα άχυρα – τραχιά αλλά απείρως ανάγλυφα, με την ενέργεια να διαποτίζει κάθε μικρολεπτομέρεια. Ο Μπρέγκελ δεν ήταν όσο «πολύπλοκος» θα επιθυμούσαν οι ειδικοί.

Αυτή όμως η «έλλειψη πολυπλοκότητάς» του είναι το ιδανικό φάρμακο για τους πολύπλοκους καιρούς μας. Ο Μπρέγκελ επικοινωνεί απευθείας με τον εγκέφαλό μας. Το έργο του δεν είναι καθησυχαστικό ή καταπραϋντικό, ούτε αντιπροσωπεύει κάποια ιδέα περί «ομορφιάς», αλλά αποτελεί μάλλον μια επιβεβαίωση της βασικής δομής καταστάσεων όπως το να βλέπεις, να σκέφτεσαι, να νιώθεις, να φοβάσαι, να ελπίζεις, να αντλείς απόλαυση από τις μικρές ανέσεις, και να διαισθάνεσαι την ύπαρξη πραγμάτων που είναι μεγαλύτερα από όλους μας. Όπως οι ιοί, φερ΄ ειπείν.

 

ΣΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ, ΓΕΜΑΤΕΣ ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ, μέρες της απομόνωσης στο σπίτι με τη σύζυγό μου, η οποία ανήκει σε ιδιαίτερα ευπαθή ομάδα, δεν μοιραζόμουν μαζί της την προσήλωσή μου στον πίνακα. Ήταν σαν ένας μυστικός κήπος. Φοβόμουν ότι δεν θα είχα την ίδια θέα αν «κοιτούσε» κάποιος άλλος την εικόνα μαζί μου. Όταν τελικά της αποκάλυψα ότι γράφω για αυτόν τον πίνακα στον οποίον δεν υπάρχει ούτε ελπίδα, ούτε ηθική, ούτε έλεγχος, παρά μόνο καθαρτήριος όλεθρος χωρίς λογική, μου είπε ότι το καταλαβαίνει και μου εκμυστηρεύτηκε ότι και η ίδια αναλογιζόταν τα δικά της ιερά έργα τούτες τις ώρες.

Ποτέ δεν θα τολμούσα να την ρωτήσω ποια είναι αυτά.

Αυτές τις παράξενες μέρες, περνάω τον καιρό μου «ζώντας μέσα» στον πίνακα του Μπρέγκελ. Τίποτα από αυτά που βλέπω εκεί δεν είναι καταθλιπτικό, τρομακτικό, θλιβερό, ανατριχιαστικό. Δε νιώθω φόβο ή συντριβή όταν τον κοιτάζω. Το έργο μοιάζει με έναν απέραντο, πανέμορφο ωκεανό που φαίνεται ότι ήταν πάντα εκεί, παρότι εγώ δεν τον είχα δει ποτέ. Αυτές τις μέρες, αφήνομαι να με λούσουν τα αποκαλυπτικά του κύματα.

Από το άρθρο του Jerry Saltz, "Revisiting a 16th-Century Masterpiece of Mass Death From Self-Isolation in 2020" που δημοσιεύτηκε στο New York.

Απόδοση: Δημήτρης Πολιτάκης/ LIFO

Εικαστικά

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

O Έντβαρντ Μουνκ πέρα από την κραυγή του

Εικαστικά O Έντβαρντ Μουνκ πέρα από την κραυγή του

23.1.2021
Οι εκθέσεις που θα παρουσιάσουν προσεχώς τα αθηναϊκά μουσεία και οι γκαλερί

Εικαστικά Οι εκθέσεις που θα παρουσιάσουν προσεχώς τα αθηναϊκά μουσεία και οι γκαλερί

19.1.2021
Η παρεξήγηση με τη Μέδουσα του Garbati

Εικαστικά Η παρεξήγηση με τη Μέδουσα του Garbati

18.1.2021
Γιάννης Τσαρούχης: «Είμαι μαθητής του αττικού φωτός»

Εικαστικά Γιάννης Τσαρούχης: «Είμαι μαθητής του αττικού φωτός»

13.1.2021
Μια έκθεση τέχνης ως βιντεο-αποτύπωμα στο YouTube

Εικαστικά Μια έκθεση τέχνης ως βιντεο-αποτύπωμα στο YouTube

11.1.2021
Στο κατεχόμενο Βαρώσι, τα έργα ενός καλλιτέχνη για ένα night club αποκαλύπτονται 46 χρόνια μετά

Εικαστικά Στο κατεχόμενο Βαρώσι, τα έργα ενός καλλιτέχνη για ένα night club αποκαλύπτονται 46 χρόνια μετά

10.1.2021
Ένα γιγάντιο τσιμεντένιο γλυπτό αιδοίου διχάζει ολόκληρη τη Βραζιλία

Εικαστικά Ένα γιγάντιο τσιμεντένιο γλυπτό αιδοίου διχάζει ολόκληρη τη Βραζιλία

6.1.2021
Έτος Δάντη: Η Ιταλία ξεκινά τους εορτασμούς για τον μεγάλο δημιουργό της με μία ψηφιακή έκθεση στην Πινακοθήκη Uffizi

Εικαστικά Έτος Δάντη: Η Ιταλία ξεκινά τους εορτασμούς για τον μεγάλο δημιουργό της με μία ψηφιακή έκθεση στην Πινακοθήκη Uffizi

4.1.2021
Νικόλαος Γύζης: «Λοιπόν ας ελπίζωμεν και ας ζητούμεν να είμεθα εύθυμοι!»

Εικαστικά Νικόλαος Γύζης: «Λοιπόν ας ελπίζωμεν και ας ζητούμεν να είμεθα εύθυμοι!»

4.1.2021
2 αθηναϊκές γκαλερί, 17 έργα τέχνης που φιλοτεχνήθηκαν μέσα στο 2020, 1 συλλεκτικό τεύχος της LiFO

Εικαστικά 2 αθηναϊκές γκαλερί, 17 έργα τέχνης που φιλοτεχνήθηκαν μέσα στο 2020, 1 συλλεκτικό τεύχος της LiFO

31.12.2020
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια