Εικαστικά

250 έργα του Πάουλ Κλέε σε μια έκθεση στο Παρίσι, πρώτη φορά από το 1969

Το Κέντρο Πομπιντού φιλοδοξεί να προσφέρει μια νέα ανάγνωση του έργου του μεγάλου καλλιτέχνη

Η ειρωνεία είναι πολύ επίκαιρη σήμερα και το καλύτερο σημείο να την ψάξει κανείς είναι στο έργο του Πάουλ Κλέε, ενός από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες των αρχών του εικοστού αιώνα, ο οποίος υπήρξε ζωγράφος, εκπαιδευτικός, μουσικός και ποιητής. Η κριτική και ειρωνική ματιά του στον κόσμο, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές της ζωής του, ενέπνευσε σατιρικά σχέδια, καρικατούρες και πίνακες με τίτλους άλλοτε σοβαρούς και άλλοτε αστείους.


Μία από τις πιο αναμενόμενες εκθέσεις για το 2016 στο Παρίσι είναι η αναδρομική έκθεση «Paul Klee. Irony at work» που ετοιμάζει το Κέντρο Πομπιντού για να τιμήσει τον καλλιτέχνη – η πρώτη που γίνεται στην πόλη από το 1969. Η έκθεση, που θα περιλαμβάνει περίπου 250 έργα δανεισμένα από σημαντικές διεθνείς συλλογές αλλά, κυρίως, από το Κέντρο «Πάουλ Κλέε» στη Βέρνη, είναι αφιερωμένη στη ρομαντική ειρωνεία που χαρακτηρίζει το έργο του ζωγράφου. Ανάμεσα στα εκθέματα συμπεριλαμβάνεται και το θρυλικό «Angelus Novus» που δεν έχει εκτεθεί ποτέ στη Γαλλία. Η έκθεση, που θα ανοίξει τις πύλες της στις 6 Απριλίου, δίνει μια σαφέστερη ιδέα της επιρροής του Κλέε στην καλλιτεχνική σκηνή του 20ού αιώνα και αποτελεί μια εισαγωγή στη ρομαντική ειρωνεία, μια καλλιτεχνική ελευθερία η οποία, σύμφωνα με τον φιλόσοφο Friedrich Schlegel, που, όπως ο πρώτος Γερμανικός Ρομαντισμός, ενέπνευσε τον ζωγράφο, «επιτρέπει στον καλλιτέχνη να διορθώσει την υποκειμενική φύση της εργασίας του με αντικειμενικές στιγμές». Μέσα από το πρίσμα της ρομαντικής ειρωνείας και των παρεπόμενών της, της σάτιρας και της παρωδίας, το Κέντρο Πομπιντού φιλοδοξεί να προσφέρει μια νέα ανάγνωση του έργου του μεγάλου καλλιτέχνη.

 

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζωγραφίζει ασταμάτητα. Από τα σημαντικότερα έργα αυτής της περιόδου είναι η «Εξέγερση του υδραγωγείου» (1937) που θεωρείται ιστορικό έργο, καθώς με αυτό ο Κλέε συμβάλλει στον αγώνα κατά του φασισμού.

 

 

Η αναδρομική χωρίζεται σε επτά κύριες φάσεις της καλλιτεχνικής και αισθητικής ανάπτυξης του έργου του Πάουλ Κλέε: «Σάτιρα και γελοιογραφία» (Τα πρώτα χρόνια), «Κυβισμός», «Μηχανικό Θέατρο» (Νταντά και Σουρεαλισμός), «Κονστρουκτιβισμός» (Bauhaus), «Μια ματιά στο Παρελθόν» (Δεκαετία '30), «Πικάσο» (τα έργα του Κλέε μετά την αναδρομική του Πικάσο στη Ζυρίχη το 1932) και «Χρόνια της κρίσης» (μεταξύ της πολιτικής των ναζί, του πολέμου και της ασθένειας).


Ο Γερμανοελβετός ζωγράφος γεννήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 1879 στο Μίνχενμπουχζε, κοντά στη Βέρνη. Με πατέρα μουσικό και μητέρα με σπουδές στο τραγούδι, ήρθε από πολύ μικρή ηλικία σε επαφή με την τέχνη. Σε ηλικία 11 ετών άρχισε να παίζει βιολί, ενώ δεν άργησε να φανεί και το ταλέντο του στη ζωγραφική, αν και οι γονείς του δεν τον ενθάρρυναν. Αποφασίζει να ασχοληθεί με τη ζωγραφική και γράφει στο ημερολόγιό του: «Θα είχα παρατήσει το σχολείο ευχαρίστως έναν χρόνο πριν αποφοιτήσω, αλλά έμεινα για χάρη των γονιών μου [...] Δεν ήθελα να κάνω τίποτε άλλο παρά να ζωγραφίζω και να γράφω, ό,τι μου είχαν απαγορεύσει δηλαδή». Το 1898 μετακομίζει στο Μόναχο, αλλά δεν γίνεται δεκτός στην Ακαδημία Καλών Τεχνών – παραμένει όμως και σπουδάζει σχέδιο για τρία χρόνια στην ιδιωτική σχολή του Χάινριχ Κνιρ. Το 1900 γίνεται δεκτός στην τάξη του Γερμανού ζωγράφου Φραντς φον Στουκ στην Ακαδημία Καλών Τεχνών, έπειτα από λίγο καιρό όμως εγκαταλείπει το μάθημά του. Το 1901 επισκέπτεται τη Νάπολη και τη Φλωρεντία και μελετά το έργο των Ιταλών ζωγράφων. Επιστρέφει στη Βέρνη και παρακολουθεί μαθήματα ανατομίας για καλλιτέχνες και ζωγραφικής. Τον Ιούλιο του 1903 αρχίζει να επεξεργάζεται μία σειρά χαρακτικών με τον γενικό τίτλο «Επινοήσεις», τα οποία παρουσιάζονται δημόσια στην έκθεση της «Απόσχισης του Μονάχου», τον Ιούνιο του 1906. Την ίδια χρονιά παντρεύεται την πιανίστα Λίλι Στουμπφ και λίγους μήνες αργότερα αποκτούν τον γιο τους, Φέλιξ, του οποίου την ανατροφή αναλαμβάνει ο Κλέε, αφήνοντας τη ζωγραφική σε δεύτερη μοίρα. Το 1910 γνωρίζεται με τον Καντίνσκι και τον Φραντς Μαρκ και συνεργάζεται με το κίνημα του Γαλάζιου Καβαλάρη. Ασχολείται όλο και περισσότερο με το χρώμα και λέει χαρακτηριστικά: «Με περιμένει ένας μακρύς αγώνας σε αυτό το πεδίο του χρώματος, έτσι ώστε να φτάσω στον μακρινό, ευγενή μου στόχο». Το ταξίδι του στην Τυνησία τον Απρίλιο του 1914 τον μαγεύει και κατά τη διάρκειά του συνεχίζει να πειραματίζεται με τη χρήση των χρωμάτων. Στις 16 Απριλίου ολοκληρώνει το έργο του «Μπροστά στις πύλες του Καϊρουάν» και γράφει στο ημερολόγιό του: «Το χρώμα κι εγώ είμαστε ένα. Είμαι ζωγράφος». Ο Κλέε αρχίζει να εμβαθύνει στην αφαίρεση και τα έργα του αποτελούνται πλέον από γεωμετρικά σχήματα χρωματισμένα. «Όσο πιο τρομακτικός γίνεται ο κόσμος, τόσο η τέχνη γίνεται πιο αφηρημένη, ενώ ένας ειρηνικός κόσμος παράγει ρεαλιστική τέχνη» θα πει.

 

HUGO ERFURTH, Πορτραίτο του Paul Klee, 1922, Photo : Georges Meguerditchian/Centre Pompidou, MNAM-CCI/Dist. RMN-GP © Adagp, Paris 2016

 

Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος πλησιάζει και ο Κλέε τον βλέπει ως λύση, θεωρώντας ότι η Γερμανία θα επικρατήσει γρήγορα. «Η εθνική ανάταση θα μας εξασφαλίσει ξανά τα μέσα (το χρήμα και την εύνοια από τους προστάτες των τεχνών) που έχουμε τόσο στερηθεί τα τελευταία χρόνια» γράφει στον Καντίνσκι. Θα χάσει δυο αγαπημένους φίλους και θα αναθεωρήσει, ενώ ο πόλεμος θα κυριαρχήσει σε μια σειρά έργων που θα ολοκληρώσει το 1914 και το 1915. Το 1920, ο διευθυντής της σχολής του Μπαουχάους, Βάλτερ Γκρόπιους, προτείνει στον Κλέε να διδάξει στη σχολή της Βαϊμάρης. Θα παραμείνει εκεί δέκα χρόνια σχεδόν και στη συνέχεια θα διδάξει στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Ντίσελντορφ. Το 1933, με την άνοδο του ναζισμού, διαγράφεται από την Ακαδημία, καθώς ο νόμος απέκλειε από τις δημόσιες υπηρεσίες και θέσεις όσους δεν ανήκαν στην Άρια Φυλή. Απαντά με την αυτοπροσωπογραφία «Von der Liste gestrichen» (Διαγραμμένος από τη λίστα), όπου ξεχωρίζει ένα μεγάλο X στο αριστερό μέρος του κεφαλιού. Οι ναζί θεωρούν την τέχνη του εκφυλισμένη και υπάρχουν φήμες πως είναι Εβραίος, οπότε αναγκάζεται να επιστρέψει στη Βέρνη. Δύο χρόνια αργότερα διαπιστώνεται πως πάσχει από σκληροδερμία – μια σπάνια και θανατηφόρα ασθένεια. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζωγραφίζει ασταμάτητα. Από τα σημαντικότερα έργα αυτής της περιόδου είναι η «Εξέγερση του υδραγωγείου» (1937) που θεωρείται ιστορικό έργο, καθώς με αυτό ο Κλέε συμβάλλει στον αγώνα κατά του φασισμού. Την ίδια χρονιά το ναζιστικό καθεστώς διοργανώνει έκθεση «Παρακμιακής Τέχνης», η οποία συμπεριλαμβάνει 17 έργα του.


Έπειτα από 5 χρόνια συνεχούς διαμονής στην Ελβετία, το 1939 υποβάλλει αίτηση για να αποκτήσει ελβετική υπηκοότητα. Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει λόγω των πολιτισμικών και πολιτικών προεκτάσεων του έργου του, η αίτηση γίνεται δεκτή, δεν προλαβαίνει ωστόσο να γίνει δημότης Βέρνης, όπως επιθυμούσε, καθώς πεθαίνει στο Τιτσίνο της Ιταλίας όπου βρισκόταν για θεραπεία, στις 29 Ιουνίου του 1940. Η τέφρα του θα μεταφερθεί στη Βέρνη το 1946 και ο γιος του Φέλιξ θα ζητήσει να χαραχθούν στον τάφο του τα λόγια του: «Δεν περιορίζομαι στο εδώ και τώρα, ανήκω τόσο στους νεκρούς όσο και στους αγέννητους. Πιο κοντά στην καρδιά της δημιουργίας από τους περισσότερους, όχι όμως και αρκετά κοντά ακόμη».

 

PAUL KLEE, Insula dulcamara, 1938

 

PAUL KLEE, Bild aus dem Boudoir, 1922

 

PAUL KLEE, Ohne Titel (Zwei Fische, ein Angelhaken, ein Wurm), 1901

 

PAUL KLEE, Candide, chapitre 16, 1911

 

PAUL KLEE, Übermut, 1939

 

PAUL KLEE, Der Schöpfer, 1934

 

PAUL KLEE, (Jugendlicher) Schauspieler=Maske, 1924, The Museum of Modern Art, New York The Sidney and Harriet Janis Collection © 2016. Digital Image, The Museum of Modern Art, New York/Scala, Florence

 

PAUL KLEE, Vorführung des Wunders, 1916

 

PAUL KLEE, Angelus novus, 1920, The Israel Museum, Jérusalem

 

PAUL KLEE, La Belle jardinière, 1939

 

PAUL KLEE Landschaft bei E. (in Bayern), 1921

 

PAUL KLEE, Der Held mit dem Flügel, 1905

 

PAUL KLEE, Tänze vor Angst, 1938

 

PAUL KLEE, Verkommenes Paar, 1905

 

PAUL KLEE, von der Liste gestrichen, 1933

 

PAUL KLEE, Dame Daemon, 1935

 

PAUL KLEE, Liebeslied bei Neumond, 1939

 

PAUL KLEE URCHS aus dem heroischen Zeitalter, 1939

 

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Ο Ντεγκά στην όπερα, εκεί όπου αισθανόταν σαν στο σπίτι του

Εικαστικά Ο Ντεγκά στην όπερα, εκεί όπου αισθανόταν σαν στο σπίτι του

7.12.2019
«It moves and it shouts»: Μια εικαστική έκθεση φέρνει την queer θεωρία κοντά στη σύγχρονη τέχνη

Εικαστικά «It moves and it shouts»: Μια εικαστική έκθεση φέρνει την queer θεωρία κοντά στη σύγχρονη τέχνη

5.12.2019
Η ονειρική φαντασίωση μιας αλλαγής απασχολεί τον νεαρό εικαστικό Μανώλη Δασκαλάκη-Λεμό στα έργα του

Εικαστικά Η ονειρική φαντασίωση μιας αλλαγής απασχολεί τον νεαρό εικαστικό Μανώλη Δασκαλάκη-Λεμό στα έργα του

1.12.2019
Ευφροσύνη Δοξιάδη: «Η καθημερινότητά μας, αγαπητέ, σπάνια αγγίζει την τελειότητα»

Εικαστικά Ευφροσύνη Δοξιάδη: «Η καθημερινότητά μας, αγαπητέ, σπάνια αγγίζει την τελειότητα»

30.11.2019
Μάκης Θεοφυλακτόπουλος: «Βλέπω νέα παιδιά, χαρά Θεού- η ελπίδα, το καλό κομμάτι της κοινωνίας»

Εικαστικά Μάκης Θεοφυλακτόπουλος: «Βλέπω νέα παιδιά, χαρά Θεού- η ελπίδα, το καλό κομμάτι της κοινωνίας»

29.11.2019
Το όνειρο έγινε πραγματικότητα για όσους ήθελαν πάντα να ζήσουν σε πίνακα του Χόπερ

Εικαστικά Το όνειρο έγινε πραγματικότητα για όσους ήθελαν πάντα να ζήσουν σε πίνακα του Χόπερ

28.11.2019
Οι Αθηναίοι της LiFO απόψε στο Μουσείο Μπενάκη

Εικαστικά Οι Αθηναίοι της LiFO απόψε στο Μουσείο Μπενάκη

27.11.2019
Ο performer Άγγελος Παπαδόπουλος αγαπάει την ομόνοια και την Ομόνοια

Εικαστικά Ο performer Άγγελος Παπαδόπουλος αγαπάει την ομόνοια και την Ομόνοια

24.11.2019
Υφάνσεις, ζωγραφική και ταπισερί στην Ελλάδα από το 1960 έως σήμερα

Εικαστικά Υφάνσεις, ζωγραφική και ταπισερί στην Ελλάδα από το 1960 έως σήμερα

22.11.2019
41 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου ζωγράφου Τζόρτζιο ντε Κίρικο

Εικαστικά 41 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου ζωγράφου Τζόρτζιο ντε Κίρικο

20.11.2019