Στην Ελλάδα κάνουμε μια επιλεκτική φροντίδα των μνημείων. Έχουμε τα αρχαία και τα χριστιανικά. Οτιδήποτε ετερόδοξο το παρατάμε, το αφήνουμε στην άκρη, μέχρι να μας το υποδείξουν οι Ευρωπαίοι. Το ίδιο συμβαίνει και με πολλά οθωμανικά μνημεία.
Ελλάδα

Έξω από τη Θεσσαλονίκη βρίσκεται το πιο μυστηριώδες μεσαιωνικό νεκροταφείο της Ελλάδας

Η ιστορία της χριστιανικής αίρεσης των Βογόμιλων για τους οποίους, ακόμα και σήμερα, όσα γνωρίζουμε προέρχονται από τα λιγοστά κείμενα των διωκτών τους

Βρισκόμαστε στα μέσα του 1990. Τα Βαλκάνια φλέγονται και ο Γιώργος Στάμκος μεταβαίνει εκεί ως πολεμικός ανταποκριτής για να καλύψει τις συγκρούσεις στη Γιουγκοσλαβία.

 

Ξαφνικά στη Βοσνία του αιματηρού εμφυλίου πολέμου, πέφτει πάνω σε μερικούς χριστιανικούς τάφους, οι οποίοι διαφέρουν πολύ από τους συνηθισμένους.

 

Λίθινοι σταυροί, κυκλικού τύπου, ιδιαίτερα εντυπωσιακοί που μπορεί να φτάνουν μέχρι και τα δύο μέτρα ύψους. Συνεχίζει την έρευνα εν μέσω πολέμου.

 

Αυτό που ανακαλύπτει, του προκαλεί δέος. Οι ίδιοι σταυροί και τα ίδια νεκροταφεία υπάρχουν παντού στα Βαλκάνια και ανήκουν σε μια χριστιανική ομάδα, τους Βογόμιλους, που μέχρι εκείνη την περίοδο μόνο ως μύθος αντιμετωπίζονταν.

 

Ο δημοσιογράφος συνεχίζει την έρευνα και στην Ελλάδα. 19 χιλιόμετρα περίπου έξω από την Θεσσαλονίκη, σε μια μεγάλη χωρική έκταση, ανακαλύπτει πως βρίσκεται τελικά το μεγαλύτερο μεσαιωνικό νεκροταφείο Βογόμιλων στη χώρα, με δεκάδες σταυρούς που μοιάζουν με κέλτικους, δίπλα στην ορθόδοξη εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

 

Οι Βογόμιλοι εμφανίζονται στην ελληνική επαρχία μέχρι και την εξάπλωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όταν και οι περισσότεροι από αυτούς εξισλαμίζονται, ωστόσο, κρατούν τα νεκροταφεία ως έχουν, για να τιμούν τους νεκρούς προγόνους τους που είχαν ταφεί σ' αυτά με το παλαιό δόγμα.

 

Στη συνέχεια βρίσκει κι άλλους παρόμοιους τάφους στην αρχαία Πέλλα, στο Κιλκίς και στη Θράκη, ωστόσο, το νεκροταφείο έξω από την Νέα Χαλκηδόνα της Θεσσαλονίκης αποτελεί την ισχυρότερη απόδειξη πως στην Ελλάδα έζησαν οι Βογόμιλοι.

 

Τα στοιχεία που γνωρίζουμε για τη συγκεκριμένη χριστιανική αίρεση και τους πιστούς είναι λιγοστά και τα μόνα που διασώζονται είναι από μερικά κείμενα των διωκτών τους.

 

Σύμφωνα με τον κ. Στάμκο, ο οποίος ερευνά το θέμα για περισσότερα από 25 χρόνια, έχοντας συγγράψει μάλιστα και το βιβλίο «Η Σκιά των Βογόμιλων», εμφανίζονται στον χώρο της Μακεδονίας και της Θράκης από τον 10ο αιώνα, ενώ μέσα στους επόμενους αιώνες εξαπλώνονται σε Βουλγαρία, Σερβία και Βοσνία.

 

Ο χώρος, σύμφωνα με τον Γιώργο Στάμκο, δεν φυλάσσεται. Μπορεί να τον επισκεφτεί ο καθένας, ενώ η ατμόσφαιρα είναι ιδιαίτερα απόκοσμη, όταν πέφτει το ηλιοβασίλεμα.

 

Οι πιστοί της μπορεί να πιστεύουν στον Χριστό, ο οποίος ήρθε στη γη για να σώσει τον άνθρωπο, ωστόσο χωρίζουν τον κόσμο σε δύο μέρη. Τη Γη, την «αμαρτωλή», την οποία κυριεύει ο Σαταναήλ, ο μεγαλύτερος γιος του Θεού για τους ίδιους, και τον Ουρανό του πραγματικού Θεού.

 

Οι ίδιοι αποκαλούν τους εαυτούς τους «καλούς Χριστιανούς» και θεωρούν πως οι ορθόδοξοι, με τη ζωή που κάνουν, υμνούν τον Σατανά, τον μεγαλύτερο γιο του Θεού. «Έλεγαν πως δεν μπορεί να είσαι ταυτισμένος με την ύλη και την εξουσία και από την άλλη να λες ότι πιστεύεις στον Θεό».

 

Δεν πιστεύουν στις εικόνες, τις οποίες θεωρούν μορφή ειδωλολατρίας, ενώ εκκλησίες δεν έχουν, παρά μόνο μερικούς χώρους συνάθροισης στους οποίους ο ιερέας τελεί τα μυστήρια.

 

Οι ιερείς είναι οι μοναδικοί που έχουν τη δυνατότητα να κάνουν τελετές μύησης στον βογομιλισμό, ενώ αποκαλούνται από τους πιστούς ως «τέλειοι» ή «εκλεκτοί».

 

Από τα κείμενα που έχουν διασωθεί, μαθαίνουμε πως πρόκειται για μοναχούς περιπλανώμενους από περιοχή σε περιοχή μ' έναν σάκο στον ώμο. Ακολουθούν ασκητική ζωή, δεν τρώνε κρέας, δεν εργάζονται, ενώ θεωρούν αμαρτία ακόμη και την εκρίζωση φυτών.

 

Οι Βογόμιλοι εμφανίζονται στην ελληνική επαρχία μέχρι και την εξάπλωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όταν και οι περισσότεροι από αυτούς εξισλαμίζονται, ωστόσο, κρατούν τα νεκροταφεία ως έχουν, για να τιμούν τους νεκρούς προγόνους τους που είχαν ταφεί σ' αυτά με το παλαιό δόγμα.

 

Χαρακτηριστικό είναι και το παράδειγμα του νεκροταφείου στην Νέα Χαλκηδόνα, η εκκλησία του οποίου είχε μετατραπεί σε τζαμί εκείνη την περίοδο.

 

Ο εξισλαμισμός ήταν ένας τρόπος, ουσιαστικά, σύμφωνα με τον κ. Στάμκο, προκειμένου να γλιτώσουν από τις διαρκείς και σφοδρές διώξεις των ορθοδόξων και του Πατριαρχείου που τους θεωρούσε αιρετικούς.

 

Νεκροταφείο Βογομίλων, εποχής Βυζαντίου, στη Ν. Χαλκηδόνα Θεσσαλονίκης με χαρακτηριστικούς κέλτικους σταυρούς. Τουλάχιστον άλλα δυο τέτοια υπάρχουν, ένα στο χωριό Πέλλα του Ν.Πέλλης και ένα στη Βεύη της Φλώρινας. Φωτο: Candiru/Flickr

 

Οι μαρτυρίες λένε πως ο διωγμός ξεκινά επίσημα όταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Αλέξιος Α' διατάσσει να καεί σε δημόσια πυρά ο αιρεσιάρχης των Βογόμιλων, Βασίλειος, ένας δικηγόρος από την Κωνσταντινούπολη ο οποίος αρνείται να αλλάξει τα πιστεύω του.

 

«Συνήθως αποτελούνταν από αντιφεουδαρχικά, αγροτικά κινήματα. Από κει έβρισκαν κοινό. Στη συνέχεια στηρίχθηκαν από τους εξαθλιωμένους των πόλεων. Μια υπόθεση είναι πως το υπόβαθρο του κινήματος των ζηλωτών και η επανάσταση στη Θεσσαλονίκη το 1345 είχε να κάνει με τους Βογόμιλους, που ήταν κατά κάποιο αντιεξουσιαστές» εξηγεί ο κ. Στάμκος.

 

Οι επιθέσεις δεν σταματούν, ενώ στη Βοσνία, εκεί που ο πληθυσμός τους είναι μεγαλύτερος, οι διώκτες έχουν το ελεύθερο να κόβουν τις μύτες και τα αυτιά των πιστών. Η πλειοψηφία των σημερινών Μουσουλμάνων Σλάβων είναι σήμερα απόγονοί τους.

 

Και ενώ οι Βογόμιλοι φαίνεται να εξαφανίζονται από τον παγκόσμιο χάρτη μέχρι τις αρχές του 1800, ακόμη και μέχρι σήμερα τα νεκροταφεία τους δεν τυχαίνουν αναγνώρισης. Σχεδόν σε κανένα από αυτά στην Ελλάδα δεν αναγράφεται πως είναι βογομιλικού τύπου, ενώ δεν έχουν λείψει και τα φαινόμενα σύλησης.

 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση του νεκροταφείου στην Παλιά Πέλλα, όπου ο τοπικός ιερέας, το 2002, ζητά να καταστραφούν οι σταυροί. Σήμερα αν φτάσει κανείς εκεί, θα δει τα πέτρινα μνημεία να είναι παρατημένα και τυλιγμένα με λειχήνες και κλαδιά στην άκρη.

 

Το νεκροταφείο στην Νέα Χαλκηδόνα, ωστόσο, το οποίο διατηρεί ακόμη μέχρι σήμερα αρκετούς σταυρούς, φαίνεται πως γλίτωσε από την καταστροφή, μετά τον χαρακτηρισμό του, το 1988, από την τότε υπουργό Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, ως μεσαιωνικό και διατηρητέο.

 

Αυτοί οι άνθρωποι είναι οι ηττημένοι της ιστορίας. Ό,τι ξέρουμε για αυτούς, το ξέρουμε μόνο από κείμενα των διωκτών τους. Δικά τους δεν υπάρχουν.

 

Ο χώρος, εντούτοις, σύμφωνα με τον Γιώργο Στάμκο, δεν φυλάσσεται. Μπορεί να το επισκεφτεί ο καθένας, ενώ η ατμόσφαιρα είναι ιδιαίτερα απόκοσμη, όταν πέφτει το ηλιοβασίλεμα.

 

«Είναι ανοιχτό, μπορεί δηλαδή να πάει ένας φανατικός χριστιανός και να βάλει μια βόμβα, στην τελική. Κάποια στιγμή είχαν γίνει και κάποιες παράνομες προσπάθειες ανασκαφών για να βρουν χρυσό, λες και οι Βογόμιλοι θάβονταν με πλούτη».

 

Σήμερα η εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου που βρίσκεται δίπλα του λειτουργεί μια φορά τον χρόνο, ενώ το εν λόγω νεκροταφείο έχει την ιδιαιτερότητα πως σ' αυτό έχουν ταφεί πιστοί τριών δογμάτων: Βογόμιλοι, Ορθόδοξοι και Μουσουλμάνοι.

 

«Αυτοί οι άνθρωποι είναι οι ηττημένοι της ιστορίας. Ό,τι ξέρουμε για αυτούς, το ξέρουμε μόνο από κείμενα των διωκτών τους. Δικά τους δεν υπάρχουν.

 

»Στην Ελλάδα κάνουμε μια επιλεκτική φροντίδα των μνημείων. Έχουμε τα αρχαία και τα χριστιανικά. Οτιδήποτε ετερόδοξο το παρατάμε, το αφήνουμε στην άκρη, μέχρι να μας το υποδείξουν οι Ευρωπαίοι.

 

»Το ίδιο συμβαίνει και με πολλά οθωμανικά μνημεία. Υπάρχει μια απώθηση, μια σχισματική αντίληψη. Όλα αυτά είναι, όμως, που κάνουν την ιστορία της Ελλάδας πιο πλούσια, πιο ενδιαφέρουσα».

Ελλάδα
16 Σχόλια
GameofDrones 11.3.2019 | 13:14
Πολύ ενδιαφέρον άρθρο, ευχαριστούμε!
avatar
bcool 11.3.2019 | 19:05
Τα άρθρα σας με θέματα ιστορικά και αρχαιολογικά αποτελούν εξαιρετικό ατού σας!

Συγχαρητήρια.
Kokkos George 11.3.2019 | 19:29
φοβερό σκηνικό !!! απίθανο άρθρο !!! επειδή φτιάχνω βιντεάκια με drone μπορείτε να μου στείλετε  την ακριβή διεύθυνση στο χάρτη??? σας ευχαριστώ εκ των προτέρων
Hannele 12.3.2019 | 08:21
George δες εδω https://goo.gl/maps/NizmzCb8Tjv
Kokkos George 31.3.2019 | 13:23
σ ευχαριστώ Hannele !!!
https://www.youtube.com/watch?v=ZKR8QUBqdds&feature=youtu.be
avatar
σαφράν 11.3.2019 | 22:35
Πολύ ωραίο και ενδιαφέρον άρθρο! Είχα ψάξει και εγώ για τους Βογόμιλους, καθώς η παλιά ονομασία του χωριού μου είναι Βογομίλ και οι ντόπιοι συνεχίζουν να το αποκαλούν έτσι. Η επίσημη ονομασία του είναι Αργυροχώρι και βρίσκεται στην Φθιώτιδα.
avatar
atman 12.3.2019 | 00:21
"Μια υπόθεση είναι πως το υπόβαθρο του κινήματος των ζηλωτών και η επανάσταση στη Θεσσαλονίκη το 1345 είχε να κάνει με τους Βογόμιλους, που ήταν κατά κάποιο αντιεξουσιαστές Πηγή: www.lifo.gr" reference pls? υποψη οτι στην ελλαδα οτιδηποτε της μη κλασσικης εποχης ισοπεδωνεται - ετσι κατεδαφιστηκαν και καποιες βυζαντινες εκκλησιες στην Αθηνα, και ετσι δεν καταλαβαινουμε τι ειναι η πυλη του Αδριανου πχ τι η Ελευσινα και τι ο Θριαμβος του Κωνσταντινου. Μιας και μιλαμε για ιστορια.
avatar
Γράφων 13.3.2019 | 12:39
Κάνεις πλάκα και ζητάς reference;

Αφού ήταν κατά βάση Σλάβοι (Μπογκομίλ = Θεόφιλος στα βουλγαρικά, από το όνομα του ιερέα που ξεκίνησε την διδαχή πιο ζωηρά) και φέραν τους Πετσενέγους (=τουρκικό φύλο) να πολεμήσουν τους Βυζαντινούς θα πρέπει να είναι αντιεξουσιαστές. Πως όχι; Έτσι δεν πάει;
avatar
SKYHOOK47 12.3.2019 | 17:20
«Είναι ανοιχτό, μπορεί δηλαδή να πάει ένας φανατικός χριστιανός και να βάλει μια βόμβα, στην τελική.
Λίγο προκατειλημμένη δεν είναι η συγκεκριμένη φράση;;; Γιατί ένας φανατικός Χριστιανός και όχι κάποιος φανατικός ισλαμιστής ή κάποιος άλλος στα πλαίσια κάποιας αποκρυφιστικής τελετής να βεβηλώσει το μνημείο;;;
Όσο για τη μη συμπάθεια μας στα ισλαμικά μνημεία η απάντηση βρίσκεται στις συνθήκες κάτω από τις οποίες ζούσαν οι Χριστιανοί κάτοικοι του Ελλαδικού χώρου όταν αυτός βρισκόταν υπό Οθωμανική κατοχή.
avatar
boxer 13.3.2019 | 10:20
Γιατί οι Βογόμιλοι κυνηγήθηκαν από τους Ορθόδοξους και ακόμα και σήμερα υπάρχουν άτομα που αμφισβητούν ότι αυτό το νεκροταφείο είναι των Βογόμιλων, γιατί δεν είναι δυνατόν "τέτοιοι μιαροί άνθρωποι να ζούσαν στην Μακεδονία μας την παινεμένη".
Για το δεύτερο σκέλος της απάντησης σου, να σου υπενθυμίσω ότι οι Χριστιανοί κάτοικοι του Ελλαδικού χώρου έζησαν πολύ καλύτερα κάτω από τους Οθωμανούς, απ΄ότι οι Εθνικοί Ελληνίζοντες κάτω από τους Χριστιανούς.
avatar
Γράφων 13.3.2019 | 22:27
Αυτές οι φοβερές συγκρίσεις σε βάθος μιας χιλιετίας με συνεπαιρνουν...

Κι οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα δεν ψηφίζανε... Άσε που ο Αριστοτέλης θεωρούσε τη δουλεία κάτι φυσικό..
Citellus citellus 15.3.2019 | 00:50
Όχι πολύ εύστοχη η σύγκριση. Στο Ισλάμ οι ακόλουθοι αβρααμικων θρησκειών (Χριστιανοί, Εβραίοι) απολαμβάνουν του δικαιώματος στην ύπαρξη, πράγμα που δεν υφίσταται για τους ειδωλολάτρες/πολυθεϊστές.
Citellus citellus 13.3.2019 | 09:53
Το Netflix πρέπει να βγάλει σειρά με καρπιστές αναρχοκομμουνιστές του Μεσαίωνα.
avatar
Alkimos 13.3.2019 | 23:03
Οι Βογομιλοι είναι η αίρεση των Καθαρών. Ψάξτε το, αξίζει.
avatar
george k. 15.3.2019 | 00:41
Και οι δύο ανήκουν στις δυαλιστικές χριστιανικές αιρέσεις δηλαδή σε χριστιανικές ομάδες που έδιναν έμφαση στην αντίθεση πνεύματος/ψυχής έναντι ύλης/σώματος. Ήρθαν και οι δύο σε αντίθεση με το πολιτικοθρησκευτικό κατεστημένο της εποχής τους. Σε μια εκτενή βιογραφία του Στήβεν Ράνσιμαν του τόσο προσφιλούς στο ελληνικό κοινό για το ενδιαφέρον του για την Ελλάδα, το Βυζάντιο και την Ορθοδοξία, ανακάλυψα πως έχει γράψει ένα βιβλίο για το θέμα: "The Medieval Manichee: A study of the Christian dualist heresy". Έχει κεφάλαιο και για τους Βογόμιλους και για τους Καθαρούς και πολλούς άλλους αντίστοιχους χριστιανούς δυαλιστές, πολλοί είχαν ένα ταπεινό και ενίοτε επαναστατικό κοινωνικό προφίλ. Δεν έχω διαβάσει το βιβλίο ωστόσο η βιογραφία του Ράνσιμαν που διάβασα είχε πολλές αναφορές στο βιβλίο αυτό, το περιεχόμενο και την αντιμετώπιση του από την κριτική. Είναι ένα ενδιαφέρον θέμα για το οποίο έχω απλώς μια γενική γνώση. Πρόκειται για ένα ζήτημα κοινωνικής ιστορίας με θρησκευτική χροιά. Ως γνωστόν πολλές φορές τα ζητήματα θρησκευτικών διαφορών σχετίζονται με κοινωνικές αντιθέσεις τόσο στο παρελθόν, την εποχή των Βογόμιλων και των Καθαρών, όσο και σήμερα.
Kokkos George 31.3.2019 | 13:24
δείτε το και σε βίντεο
https://www.youtube.com/watch?v=ZKR8QUBqdds&feature=youtu.be