«Πάντως το πιο ενδιαφέρον τους εύρημα ήταν ότι κάποια από τα πιο στρεσογόνα γεγονότα στη ζωή ήταν ευτυχή: γάμος, διακοπές, αύξηση μισθού. Με άλλα λόγια, το στρες δεν είναι το περιβάλλον» – έχει να κάνει με την αντίληψη.
Ψυχή&Σώμα

Γιατί οι δημιουργικοί άνθρωποι χρειάζονται το στρες στη ζωή τους

Μπορεί οι περισσότεροι να θεωρούμε πως το άγχος μας κάνει μη παραγωγικούς, όμως πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν το αντίθετο – αλλά όχι για όλους

Το στρες είναι σαν την ασχήμια: μία έννοια στην οποία όλοι αναφερόμαστε, αλλά σπάνια μπορούμε να την ορίσουμε. Ακόμα και ο Hans Selye, ο Ούγγρος γιατρός που εισήγαγε τον ορισμό, στις αρχές της δεκαετίας του '30, για να περιγράψει πώς αντιδρά κανείς σωματικά, ψυχικά και συναισθηματικά σε απαιτητικούς (ή στρεσογόνους) παράγοντες, δυσκολεύτηκε να του δώσει μια τελική μορφή.


Όμως όσο άμορφη κι αν είναι αυτή η έννοια, οι συνέπειές της είναι πραγματικές. Στην πραγματικότητα, ένας λόγος που το στρες μπήκε τόσο γρήγορα στο λεξιλόγιό μας είναι επειδή οι γιατροί στις αρχές της δεκαετίας του '50 θεώρησαν πως ήταν βασικός παράγοντας για την επιδημία καρδιακών παθήσεων σε λευκούς Αμερικανούς άνδρες της μεσοαστικής τάξης.


Μέχρι τη δεκαετία του 1970, το στρες, ως συνώνυμο της έντασης και του άγχους, είχε γίνει μια βασική κατάσταση της σύγχρονης ζωής. Γνωρίζουμε πλέον ότι οι χρόνιες μορφές αυτής της κατάστασης μπορούν να προκαλέσουν υπέρταση και αρτηριοσκλήρυνση, ενώ αυξάνουν την πιθανότητα για διαβήτη, Αλτσχάιμερ και κατάθλιψη.

 

Αν είσαι άνθρωπος που μπορεί να σκεφτεί τα της δουλειάς με ουδέτερο τρόπο, χωρίς να αναστατώνεται και να μένει άυπνος, τότε σημαίνει ότι έχεις αρκετό στρες –το απαραίτητο ερέθισμα– για να προσαρμοστείς και να βρεις πιθανές λύσεις. Εάν όχι, θα νιώθεις πολύ αγχωμένος, θα χάσεις τον ύπνο σου και θα έχεις μια μη δημιουργική επόμενη μέρα.


Οπότε η αρνητική εικόνα που έχουμε για το στρες δεν προκαλεί έκπληξη. Υποτίθεται ότι για τους καλλιτέχνες ισοδυναμεί με τοξικότητα – εξαφανίζει τη δημιουργικότητα, καθιστώντας το άτομο μη παραγωγικό.

 

Αυτή η υπόθεση βγάζει νόημα καθώς τα πνευματικά ή σωματικά βάρη αποσπούν την προσοχή και ρουφούν την ενέργεια, οδηγώντας σε δημιουργική απόγνωση. Και πράγματι πολλές έρευνες (αν και συνήθως αφορούν το στρες στον επαγγελματικό χώρο) υποστηρίζουν την ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι το στρες οδηγεί σε μείωση της δημιουργικότητας.

 
Σε μία γνωστή έρευνα του 2002 από το Χάρβαρντ, ζητήθηκε από 117 εργαζόμενους σε επτά αμερικανικές εταιρείες να κρατήσουν ημερολόγιο της εργάσιμης μέρας τους με σκοπό να καταλάβουν πώς τους επηρέαζε η πίεση.

 

Οι πάνω από 9.000 καταχωρίσεις που συλλέχθηκαν οδήγησαν τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι η δημιουργικότητα σκοτώνεται από την πίεση.


Σε άρθρο του Harvard Business Review οι ερευνητές εξήγησαν ότι «η πίεση χρόνου μπορεί να οδηγήσει σε περισσότερη δουλειά και την ολοκλήρωση περισσότερων πραγμάτων κι ενώ δίνει την ψευδαίσθηση μεγαλύτερης δημιουργικότητας, στην πραγματικότητα έχει ως αποτέλεσμα λιγότερο δημιουργική σκέψη».


Αυτό το συμπέρασμα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στον καλλιτεχνικό κόσμο. Πλέον οι καλλιτέχνες έχουν πιο αυστηρές προθεσμίες, ενώ παλιότερα είχαν έως και τρία χρόνια στη διάθεση τους για να παρουσιάσουν νέα έργα – και κάποιοι όπως είναι γνωστό κατέφευγαν στο ποτό.


Τώρα που το καλλιτεχνικό κύκλωμα των εκθέσεων λειτουργεί συνήθως σε ετήσια βάση, οι διακεκριμένοι καλλιτέχνες βρίσκονται υπό την πίεση να παράγουν έργο συνέχεια, σαν εργάτες βιομηχανικής παραγωγής.

 

Έτσι τίθεται το ερώτημα αν το γεγονός ότι παράγεται τόσο πολλή τέχνη, σημαίνει ότι φιλοτεχνούνται ποιοτικά έργα τέχνης ή απλά ότι οι καλλιτέχνες έχουν γίνει πιο παραγωγικοί.


Φυσικά μία προθεσμία είναι μόνο ένα πιθανό αίτιο πρόκλησης άγχους. Άλλη μία κοινή πηγή στρες μπορεί να βρεθεί και στο γεγονός ότι οι καλλιτέχνες σήμερα ασχολούνται με πάρα πολλά μέσα έκφρασης και έχουν πολλαπλές διεργασίες που πρέπει να ολοκληρώσουν.


Ο καλλιτέχνης JJ Peet χρησιμοποιούσε μία αποθήκη ως στούντιο και είχε έναν αριθμό ξεχωριστών δωματίων για κάθε είδος πρότζεκτ του – βίντεο, ζωγραφική, φωτογραφία ή γλυπτική.


Σε κάθε δωμάτιο υπήρχε χρονόμετρο για να κάνει παύσεις πριν προχωρήσει στο επόμενο δωμάτιο.


Αυτή η τεχνική έχει επιστημονική βάση. Έρευνες έχουν δείξει ότι το να σταματάς μια εργασία με προκαθορισμένα διαλείμματα προσφέρει μεγαλύτερη δημιουργικότητα απ' ό,τι το να άλλαζες εργασία σε δικό σου χρόνο.


Αλλά αν η χρονομέτρηση σε αγχώνει και η συχνή αλλαγή χώρου σου αποσπά την προσοχή, τότε αυτή η διαδικασία δεν είναι για σένα.
Το πρόβλημα έγκειται στο να καταλάβουμε τι προκαλεί το στρες – είναι μια προθεσμία που πλησιάζει, κάτι που έφαγες, προβλήματα με τον σύντροφό σου ή κάποιος συνδυασμός των παραπάνω; Αυτό είναι δύσκολο να εντοπιστεί σε μία έρευνα. Πώς επιλέγεις σε ποιους στρεσογόνους παράγοντες να εστιάσεις, πώς απομονώνεις τις επιπτώσεις τους;


Μία καινοτόμα νέα έρευνα υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Eva Weinberger του Πανεπιστημίου της Δρέσδης προσπερνάει τις αιτίες του στρες και εστιάζει στο πώς επανερχόμαστε αποτελεσματικά από αυτό.


Συνδυάζοντας ημερολόγια, συνεντεύξεις και συσκευές μέτρησης ύπνου από 62 επιχειρηματίες, η ερευνητική ομάδα κατέληξε σε ανατρεπτικά αποτελέσματα.

 

Από τη μία, ο καλός ύπνος συσχετιζόταν με υψηλά επίπεδα καθημερινής δημιουργικότητας, και το στρες έδειχνε να είναι κάτι από το οποίο πρέπει να ξεφεύγουμε. Από την άλλη, η σκέψη εργασιακών θεμάτων εκτός εργασίας –δείγμα αγχώδους συμπεριφοράς– επίσης οδηγούσε σε αυξημένη δημιουργικότητα.

 
Άρα χρειαζόμαστε ή όχι το στρες για να δουλέψουμε καλύτερα; Η απάντηση είναι ότι πρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα την έννοια του στρες.

 

Όπως δείχνει η έρευνα της Weinberger, κάθε είδος στρες έχει κάποιο κόστος και πρέπει να θεραπευθεί, και αυτό φαίνεται πιο ξεκάθαρο όταν νιώθουμε τα αποτελέσματά του. Με λίγα λόγια το στρες προσαρμόζεται.

 

Το πιο ακραίο παράδειγμα είναι αυτή η άσκηση: Εάν τρέξεις πάρα πολύ, θα επιβαρύνεις τον οργανισμό σου (μέσω οξειδωτικού στρες και μεταβολικής βλάβης), προκαλώντας μεγαλύτερη παραγωγή μιτοχονδρίων, μεταξύ άλλων αντιδράσεων που έχουν ως αποτέλεσμα μεγαλύτερη αντοχή.


Αν ασχολείσαι με θέματα εργασίας στον ελεύθερό σου χρόνο ή βάζεις μικρές προθεσμίες στον εαυτό σου, όπως ο Peet, θα προκαλέσεις στρες στο οποίο είτε θα προσαρμοστείς θετικά και δημιουργικά, είτε αρνητικά, αναβάλλοντας εργασίες, παίρνοντας ηρεμιστικά ή απλά παρατώντας τα πάντα.


Το θέμα είναι ότι κατανοώντας το στρες σταματάμε να το βλέπουμε ως κάτι αρνητικό. Το στρες αποκτά νόημα σε συγκεκριμένο πλαίσιο. Όπως η ασχήμια, είναι υποκειμενικό για τον κάθε άνθρωπο.

 

Αυτή η θεώρηση είναι καινούρια. Όπως εξηγεί ο καθηγητής Mark A. Runco του Πανεπιστημίου της Τζόρτζια, όταν οι επιστήμονες άρχισαν να ερευνούν το στρες, το συνέδεαν με μεγάλες αλλαγές στη ζωή ενός ανθρώπου, όπως ο θάνατος συζύγου ή κάποιου αγαπημένου προσώπου ή κάποιος άλλος στρεσογόνος παράγοντας, όπως το διαζύγιο ή η αλλαγή εισοδήματος.

 
«Πάντως το πιο ενδιαφέρον τους εύρημα ήταν ότι κάποια από τα πιο στρεσογόνα γεγονότα στη ζωή ήταν ευτυχή: γάμος, διακοπές, αύξηση μισθού. Με άλλα λόγια, το στρες δεν είναι το περιβάλλον» – έχει να κάνει με την αντίληψη. Αυτή η ιδέα συμφωνεί με τα ευρήματα της μελέτης της Weinberger.


Αν είσαι άνθρωπος που μπορεί να σκεφτεί τα της δουλειάς με ουδέτερο τρόπο, χωρίς να αναστατώνεται και να μένει άυπνος, τότε σημαίνει ότι έχεις αρκετό στρες –το απαραίτητο ερέθισμα– για να προσαρμοστείς και να βρεις πιθανές λύσεις. Εάν όχι, θα νιώθεις πολύ αγχωμένος, θα χάσεις τον ύπνο σου και θα έχεις μια μη δημιουργική επόμενη μέρα.

 

Ο Runco επίσης είπε ότι «κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να είναι δημιουργικοί όταν βρίσκονται σε ανταγωνισμό, επειδή σκέφτονται ότι πρέπει να κερδίσουν ή το τι κάνουν οι άλλοι. Οι σκέψεις τους είναι όλες εξωγενείς γι' αυτό δεν μπορούν να απελευθερώσουν το μυαλό τους και να δημιουργήσουν.

 

»Άλλοι άνθρωποι παρακινούνται από τον ανταγωνισμό: αυτή είναι η μόνη στιγμή που επενδύουν σε νέες ιδέες και πρωτοτυπία και εξερευνούν νέες επιλογές».


Το θέμα λοιπόν είναι να γνωρίζεις ποιες στρεσογόνες συνθήκες επηρεάζουν εσένα – αν και είναι επίσης σημαντικό να γνωρίζεις πόσα μπορείς να αντέξεις.


Για τον Runco τα πολύ υψηλά επίπεδα στρες είναι ζημιογόνα για τον καθένα. Αλλά το τι επίπεδο στρες μπορεί να αντέξει ο καθένας ποικίλει από άτομο σε άτομο.


Όποιο κι αν είναι το βέλτιστο στρες για σένα, θα πρέπει να βρεις τρόπους να το ανακόπτεις όταν είναι πάρα πολύ. Η άσκηση και ο διαλογισμός αποδεδειγμένα βοηθούν με τη διαχείριση του στρες.


Ο Runco επίσης αναφέρει πως υπάρχουν ειδικοί στη γνωστική αναδιάρθρωση, «που διδάσκει πώς να έχεις έλεγχο των σκέψεών σου και μπορεί να αναδιαρθρώσουν τις σκέψεις σου. Θα σου πουν "κοίτα, αυτή είναι η ερμηνεία σου για το στρες, κοίταξε το από μια διαφορετική σκοπιά"».


Οπότε αυτό το άσχημο εμπόδιο στη δουλειά σου μπορεί να μεταμορφωθεί σε μια όμορφη έμπνευση - εάν απλώς το αποδεχθείς.

 

Με πληροφορίες από artsy / ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΟΦΙΑ ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΥ

 

Ψυχή&Σώμα