Οι άνθρωποι που ξεπέρασαν τη μετριότητα και έγιναν δημιουργοί νέων εννοιών και συλλογισμών ανήκουν στο «κόμμα της ανθρωπότητας». Εικονογράφηση: Joey Guidone
Απόψεις

Μαρξ: Από την αποθέωση στο ανάθεμα;

Δεν έχει νόημα η ισοπεδωτική απόρριψη και η προσπάθεια μείωσης των μεγεθών των στοχαστών, επειδή μας είναι αντιπαθής μια πολιτική κληρονομιά

Υπάρχουν πραγματικότητες και εμπειρίες που δεν πρέπει να τις «διαπραγματευόμαστε». Είναι αρνητικές και ζοφερές καταστάσεις, τελεία και παύλα.

 

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης, η δικτατορία, η καταπίεση και εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων – τέτοιες εμπειρίες δεν χωράνε εκείνο το γελοίο και συχνά εξοργιστικό «ξέρετε, δείτε και τη θετική του πλευρά». Όπως έγραφε ο Βαρλάμ Σαλάμοφ, από ένα γκούλαγκ δεν μπορεί να βγει τίποτα καλό.


Δεν ισχύει, όμως, το ίδιο όταν έχουμε να κάνουμε με έργα της σκέψης και της διανόησης: με τους στοχαστές δεν έχει νόημα η ισοπεδωτική απόρριψη και η προσπάθεια μείωσης των μεγεθών τους, επειδή, ας πούμε, μας είναι αντιπαθής μια πολιτική κληρονομιά.

 

Ο Μαρξ ανήκει στην ευρωπαϊκή κληρονομιά της σκέψης, της κοινωνικής επιστήμης και θεωρίας. Είναι όμως και ο ιδρυτής του νεότερου κομμουνισμού, αν και συναντούμε διάφορες πρωτο-κομμουνιστικές δοξασίες ήδη από την αρχαιότητα και φυσικά στον χριστιανικό Μεσαίωνα και στις αμέτρητες αιρέσεις του.

Είναι αρκετά τα παραδείγματα με έργα και στοχαστές που συνδέθηκαν με πολιτικά δεινά και κινδύνους. Διασώζονται, παρ' όλα αυτά. Και είναι κρίμα και μεγάλο λάθος να αντιμετωπίζονται ως εργαλεία στις διαμάχες των social media και στο εφήμερο πολιτικό παιχνίδι.

 

Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι η απόρριψη της κομμουνιστικής ιδέας, και πολύ περισσότερο η αντίθεση στις απόπειρες πρακτικής εφαρμογής της, γίνεται πάτημα και για την αποκήρυξη του Μαρξ ως τσαρλατάνου, αντιγραφέα, κακού οικονομολόγου, φιλοσόφου κ.λπ.

 

Εκτός, λοιπόν, από τους γνωστούς ειδωλολάτρες και υμνητές (που νομίζουν, ακόμα και σήμερα, πως κάνουν κάτι ανατρεπτικό, μιλώντας διαρκώς για τον μαρξισμό), υπάρχει πια και κόσμος που δεν θέλει ν' ακούει ούτε το όνομά του.


Η ήπειρος της σκέψης δεν επιτρέπει όμως αποκλεισμούς και απαγορευτικά. Ξεχνάμε, ας πούμε, ότι ο Μαρξ είναι τέκνο μιας Γερμανίας και μιας Ευρώπης όπου ο κανόνας ήταν ο αποκλεισμός των πολλών και από το δικαίωμα της ψήφου, η παιδική εργασία, η δωδεκάωρη ή δεκαπεντάωρη βάρδια στο εργοστάσιο, τα άσυλα και τα φτωχοκομεία, όπως τα περιγράφει ο άλλος Κάρολος, ο Ντίκενς.

 

Δεν έζησε σε έναν φιλελεύθερο κόσμο με νομικές εγγυήσεις και αντίβαρα, ούτε πρόλαβε την καταναλωτική κοινωνία για τις μεσαίες και τις λαϊκές τάξεις (παρά για ένα μικρό τμήμα της ανώτερης μεσαίας τάξης).

 

Πέθανε το 1883 και όχι, ας πούμε, το 1983, για να έχει ζήσει το σοβιετικό πείραμα, τις τραγωδίες του υπαρκτού σοσιαλισμού, τη μοίρα αυτού που ονομάστηκε «μαρξιστική Αριστερά» στον 20ό αιώνα.

 

 

Υπάρχει, φυσικά, η άποψη που λέει ότι η πνευματική ευθύνη ενός στοχαστή είναι το ίδιο ακριβώς πράγμα με την πολιτική του ενοχή. Βλέπουν έτσι τον Μαρξ ως τον εμπνευστή του Γκουλάγκ και φτάνουν, σε δευτερόλεπτα, μέχρι τον Κιμ της Βόρειας Κορέας, που είναι πολύ πιο πιθανό να διαβάζει manga παρά Μαρξ. Είναι όμως τόσο απλά τα πράγματα;

 

Μα, αν δεχτούμε αυτήν τη λογική, πρέπει να πάψουμε να λογαριάζουμε και τον Πλάτωνα στους σημαντικούς και αξιομνημόνευτους. Διότι ο Πλάτωνας, ως γνωστόν, ήταν κατά της δημοκρατίας και πρόθυμος να συμβουλεύει τυράννους.

 

Πρέπει να μικρύνουμε το ανάστημα και τόσων άλλων που είχαν ενδεχομένως κακό χαρακτήρα, περίεργες και εξωφρενικές ιδέες ή συλλογισμούς που χρησιμοποιήθηκαν από τους ολοκληρωτισμούς του 20ού αιώνα.

 

Πώς θα 'πρεπε να χειριστούμε έτσι και την αντίστοιχη επέτειο του Νίτσε, όταν ξέρουμε ότι κάποιες από τις σκέψεις του γνώρισαν δόξες σε εκλαϊκευμένες εκδόσεις στη χιτλερική Γερμανία ‒ ενώ συγχρόνως αποσιωπήθηκαν πολλά άλλα του κείμενα;

 

Είναι αρκετά τα παραδείγματα με έργα και στοχαστές που συνδέθηκαν με πολιτικά δεινά και κινδύνους. Διασώζονται, παρ' όλα αυτά. Και είναι κρίμα και μεγάλο λάθος να αντιμετωπίζονται ως εργαλεία στις διαμάχες των social media και στο εφήμερο πολιτικό παιχνίδι.

 

Οι άνθρωποι που ξεπέρασαν τη μετριότητα και έγιναν δημιουργοί νέων εννοιών και συλλογισμών ανήκουν στο «κόμμα της ανθρωπότητας». Με αυτή την έκφραση ο ιστορικός Πήτερ Γκέι χαρακτήριζε τους στοχαστές του Διαφωτισμού. Και ο Μαρξ είναι προέκταση αυτού του «κόμματος» και ας έγραψε το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος.

 

Ο κομμουνισμός, άλλωστε, ξεκίνησε ως προσπάθεια να πραγματοποιηθεί πλήρως η δημοκρατία, η λαϊκή εξουσία. Το γεγονός ότι πάνω σε αυτόν το ριζοσπαστισμό στήθηκε μια ολόκληρη Ιστορία καταχρήσεων, βίας και τερατογενέσεων είναι αδιάψευστο. Ο Μαρξ, ωστόσο, διαβάζεται και θα διαβάζεται. Συνομιλεί με μια εποχή, με τις κρίσεις των μοντέρνων καιρών, με την ιστορία των καπιταλισμών που αλλάζουν και μεταμορφώνουν όλο τον πλανήτη.

 

Στην Ελλάδα όμως έχουμε μια ιδιαιτερότητα: μετά τη δικτατορία, τα μαρξο-λενινιστικά βιβλία και οι κάθε λογής αριστερές αναφορές έγιναν ένα κύμα που παραμέρισε πολλές άλλες σημαντικές στιγμές της κοινωνικής θεωρίας και των πολιτικών ιδεών.

 

Οι μαρξιστές ή «μαρξίζοντες», πιο παραδοσιακοί και πιο σύγχρονοι, μέσω Γαλλίας ή από άλλους δρόμους έγιναν ένα θορυβώδες «κόμμα» που περιφρονούσε τις άλλες πολιτιστικές και ιδεολογικές παραδόσεις. Κυκλοφόρησαν μέχρι και έργα του Εμβέρ Χότζα ή κάτι απίθανων μαρξιστών κάθε γωνιάς της γης, ενώ δεν μπορούσες να βρεις μεταφράσεις φιλελεύθερων ή άλλων «αστών θεωρητικών».


Ο πάταγος που έκανε ένας τάχα αυτάρκης και κάποτε αλαζονικός μαρξισμός με τις αιρέσεις και τις γραφές του δημιούργησε αντιπάθειες και μια ορισμένη ενόχληση σε νεότερους ανθρώπους: ιδίως σε κάποιους που δεν καταλαβαίνουν τα ιερογλυφικά της αριστεράς και τα χρονικά της μεταπολίτευσης.


Είναι πιθανό αυτή η τάση να αυξηθεί και να γίνει ακόμα πιο επιθετική, όσο η ηθική και μορφωτική αλαζονεία από τα αριστερά εξατμίζεται μες στην αμηχανία και στους θυμούς που φέρνει η εμπειρία της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Μπορεί έτσι να πάρει η μπάλα όχι μόνο τον Μαρξ αλλά και καθετί που αναφέρεται στις παραδόσεις της κοινωνικής κριτικής και της κριτικής στον καπιταλισμό.


Θα είναι, βέβαια, δείγμα ανησυχαστικό αυτή η άλλη ισοπέδωση: η αντιστροφή της «αριστερής ηγεμονίας» σε έναν τζημερικό «καπιταλιστικό ρεαλισμό» με μεγάλες δόσεις ημιμάθειας. Γι' αυτό και έχει σημασία να επιστρέφουμε στο κόμμα της ανθρωπότητας, δίχως αποκλεισμούς και μνησικακίες. Γιατί οι ιστορικές και πολιτικές τραγωδίες δεν προκαλούνται από τους γραφιάδες και τους ερευνητές αλλά απ' όσους τους διάβασαν, πιστεύοντας πως είναι προφήτες και θεραπευτές.

 

Αυτοί, ευτυχώς, γίνονται λιγότεροι με τα χρόνια και τούτο μόνο κέρδος είναι. Αρκεί να μην πηδήξουμε από το ζήτω στο ανάθεμα.

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO

 

Απόψεις
8 Σχόλια
Βαγγέλης 9.5.2018 | 10:05
Μα για την πολιτική κληρονομιά πρόκειται. Το καθαυτό έργο του πόσοι το έχουν διαβάσει; Άλλωστε ο ίδιος ο Μαρξ πρόλαβε εν ζωή να πει πως δεν ήταν μαρξιστής. Φανταστείτε τι γνώμη θα είχε για όσους προσπαθούν να ερμηνεύσουν τη σημερινή παραγωγική διαδικασία με όρους 19ου αιώνα.

Η ίδια η ανάγκη της αυτοματοποιημένης παραγωγής για μεγαλύτερη καταναλωτική βάση έφερε την άνοδο της εργατικής τάξης, κι όχι οι αγώνες. Βέβαια αποκτώντας ελεύθερο χρόνο, δεν γίναμε όλοι φιλόσοφοι, όπως πίστευε ο Μαρξ, γίναμε αυτή η καταναλωτική αστειότητα που ζούμε.
Living_in_a_material_world 9.5.2018 | 16:22
Σωστή παρατήρηση. Μόνο που τον Homo consumericus δεν θα τον χαρακήριζα ως αστειότητα αλλά ως επιτομή της άγνοιας και της ελάχιστα ανεπτυγμένης ευφυίας του είδους,μολονότι βαυκαλιζόμαστε να πιστεύουμε το εντελώς αντίθετο.
avatar
Μαύρος Γάτος 10.5.2018 | 00:00
"Η ίδια η ανάγκη της αυτοματοποιημένης παραγωγής για μεγαλύτερη καταναλωτική βάση έφερε την άνοδο της εργατικής τάξης, κι όχι οι αγώνες".
Αν ίσχυε η άποψή σου ο (δεν θα τον έλεγα και κομμουνιστή) Ρούζβελτ θα πρέπει να ήταν πανηλίθιος καθώς έλεγε τα εξής : "κύριοι καπιταλιστές, ή θα δώσετε το καπέλο σας ή θα χάσετε το κεφάλι σας".
Βαγγέλης 10.5.2018 | 06:46
Είναι οι αντιφάσεις του καπιταλισμού. Ιδανικά ένας επιχειρηματίας θα'θελε οι δικοί του εργαζόμενοι να δουλεύουν τζάμπα, αλλά συνολικά η οικονομία έχει ανάγκη από αυξανόμενη ζήτηση. Στην αυτοματοποιημένη παραγωγή, όσο πιο πολύ παράγεις, τόσο μειώνεις το κόστος ανά μονάδα, άρα δεν σου αρκούν μικρές ολιγαρχίες πλούσιων πελατών, χρειάζεσαι μάζες.

Να το πω αλλιώς. Οι αγώνες καλώς γίνονται, το θέμα είναι γιατί κάποτε επιτυγχάνουν και άλλοτε όχι. Τέτοιες εξηγήσεις άλλωστε έψαχνε και ο Μαρξ.
avatar
Μαύρος Γάτος 10.5.2018 | 00:20
Την εποχή που έπεσαν τα -αυτοαποκαλούμενα κομουνιστικά- καθεστώτα του σοβιετικού μπλοκ (προσωπικά, δεν λυπήθηκα διόλου για την κατάρρευσή τους), είχα μια μέρα τον εξής διάλογο με ένα ηλικιωμένο κλητήρα στα κεντρικά μιας τράπεζας (με τον οποίο μιλούσα γιατί ήξερε τους γονείς μου) :
- Νεαρέ, τη βάψατε όπως λέτε εσείς οι νέοι.
- Γιατί μπαρμπα (αλήθεια πως τον λέγανε; κοντεύουν τριάντα χρόνια...) ;
-Γιατί πέσανε οι κομμουνιστικές χώρες.
- Μα εσείς είσαστε δεξιός, θαυμάζετε τον Καραμανλή (τον γέρο) (βέβαια, για ηλικιωμένο Μανιάτη της εποχής, το καραμανλικός ακουγόταν σαν κεντροαριστερός).
- Φυσικά και είμαι δεξιός γιατί θέλω να καλοπερνάω. Ομως, για να μας αφήνουν τα αφεντικά να τρώμε και εμείς καλά, κάπιος πρέπει να τους ζορίζει, ειδάλλως θα τα φάνε όλα μόνοι τους. Οι κομουνιστές έκαναν όλη τη δουλειά και εγώ καθόμουνα και έτρωγα και έπινα στην υγειά των κορόιδων που χτυπιόντουσαν. Φοβόντουσαν τα αφεντικά και τη Μόσχα και περνάγαμε μια χαρά. Τώρα που πέσαν όλοι αυτοί, σιγά σιγά θα σας τα πάρουνε όλα ένα ένα πίσω. Καλά που βγαίνω τώρα σε λίγο στη σύνταξη.

Respect μπάρμπα τάδε!
Χωριατόπαιδο με απολυτήριο δηματικού είχες καταλάβει πολύ περισσότερα από ορισμένους τύπους με μάστερ και διδακτορικά που φαντασιώνονταν την "ευτυχισμένη παγκοσμιοποίηση" και άλλες παρόμοιες μπλεριές.
Αν ζεις ακόμα, καλοφάγωτο ότι απόμεινε από τη σύνταξη που σου κουτσουρέψανε...
avatar
MagosTouOzz 10.5.2018 | 11:03
Σωστός ο μπάρμπας, όντως το ανατολικό μπλοκ λειτουργούσε ως αντίβαρο στη Δύση. Όσο για τον Μαρξ, δεν μειώνεται η αξία της θεωρίας του γιατί τα αποτελέσματα στη πράξη ήταν τραγικά. Και ένα γενικό σχόλιο για την αριστερά, εφαρμόζοντας συνταγές του 19ου αιώνα για να λύνεις προβλήματα του 21ου δεν προσβάλλεις τον Μαρξ αλλά την νοημοσύνη μας.
avatar
Μαύρος Γάτος 14.5.2018 | 12:52
Από ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο του Σερζ Αλιμί, διευθυντή της Le Monde diplomatique με τίτλο ο αιώνας τουΛένιν (http://monde-diplomatique.gr/?p=2461) παραθέτω ένα μικρό ενδιαφέρον απόσπασμα:


"Τον Αύγουστο του 1991, μερικές μόλις εβδομάδες πριν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ένας Γάλλος νομικός –κεντροαριστερός και μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας– πρόσθετε μια δόση μελαγχολίας στους πανηγυρισμούς για το «τέλος της Ιστορίας». Έγραφε τότε ο Ζαν-Ντενί Μπρεντέν: «Μήπως θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στη χώρα μας ο σοσιαλισμός δεν θα ήταν τίποτε περισσότερο από ένα είδος αστικού ριζοσπαστισμού (15) εάν δεν είχε υπάρξει ο κομμουνισμός που τον επιτηρούσε, που τον ακολουθούσε κατά πόδας, πάντα έτοιμος να πάρει τη θέση του, που τον εμπόδιζε να εκτραπεί υπερβολικά γρήγορα ή σε υπερβολικό βαθμό; (…) Μήπως θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι χρωστάμε πολλά σε όλους αυτούς τους ξεροκέφαλους, τους αιρετικούς, τους ακούραστους απεργούς, τους καταληψίες των εργοστασίων και των δρόμων μας που έσπερναν την αταξία, τους πεισματάρηδες που δεν έπαυαν να ζητούν μεταρρυθμίσεις ενώ ονειρεύονταν την επανάσταση, σε αυτούς τους μαρξιστές, κόντρα στο ρεύμα της Ιστορίας, που δεν άφηναν τον καπιταλισμό να εφησυχάσει;» (16) "
avatar
Γράφων 15.5.2018 | 14:53
Και δε μου τόλεγες να ταριχεύσουμε τον Κολοκοτρώνη για να φοβάται ο Ερντογάν;
(Ο φόβος του περιεχομένου του άρθρου είναι υπαρκτός αλλά δυστυχώς έτσι είναι η ζωή δεν αφήνεις τον μισό πλανήτη στα γκούλακ για να έχει αυστηρό 8ωρο ο άλλος μισός).

ΥΓ https://en.wikipedia.org/wiki/No_true_Scotsman

Περί "αυτοαποκαλούμενων κομμουνιστικών" καθεστώτων.
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια