Η δημιουργία, μόνη απάντηση
Νικόλας Σεβαστάκης

Η δημιουργία, μόνη απάντηση

Μόνο η δημιουργία μπορεί να αντιμετωπίσει κάπως την καταστροφή της χαράς, την άπνοια νοήματος, τον μηδενισμό στις διάφορες παραλλαγές του.

Ο Καστοριάδης, πάντα ορμητικός ακόμα και στην απαισιοδοξία του για την πορεία των πραγμάτων, στοιχημάτιζε στην ικανότητά μας για δημιουργία. Φυσικά, ένας επαναστάτης όπως εκείνος (μην το ξεχνάμε αυτό, παρουσιάζοντάς τον ως θαυμαστή της αρχαίας δημοκρατίας που «αρέσει σε όλους») έβαζε μεγάλους στόχους: την αυτόνομη κοινωνία, το ξεπέρασμα όλων των μορφών εξάρτησης και χειραγώγησης των ατόμων, την πλήρη δημοκρατία όπως την ονόμαζε ο νέος Μαρξ πριν φτάσει στη λέξη «κομμουνισμός».


Δεν είναι απαραίτητο να υιοθετεί κανείς αυτό το σχέδιο. Έχει όμως σημασία να σώζεται πάντα κάτι από το πνεύμα της εμπιστοσύνης στη δημιουργικότητα των ανθρώπινων όντων, στη δυνατότητά τους για το καλύτερο. Πώς το έγραφε ο Ανδρέας Εμπειρίκος στην «Υψικάμινο»;


Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Υπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απ' αυτήν την αγαλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη.

 

Η δημιουργία δεν είναι αποκλειστική υπόθεση της καλλιτεχνικής κοινότητας ούτε κάτι προορισμένο για εξαιρετικές στιγμές επαναστατικής μεταμόρφωσης της ζωής. Η αναζωογονητική της αλήθεια παίζεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος νιώθει λίγο πιο πλήρης επαγγελματικά, ερωτικά, συναισθηματικά ‒ παρά τα εμπόδια, τις οπισθοδρομήσεις και τα βάσανα.

 

Μην έχουμε όμως ψευδαισθήσεις: κι αυτός ο νέος χρόνος μπήκε κουβαλώντας το άλλο πνεύμα: τους σπόρους της διάψευσης, της δυσφορίας, της αίσθησης ότι, αντιθέτως, σε μεγάλο βαθμό έδαφος κερδίζει η χαμέρπεια. Πολύ λογικά, εξάλλου, είμαστε αλλεργικοί στον καταναγκασμό της αισιοδοξίας, αφού η «αισιοδοξία» έγινε ύποπτη από τον προηγούμενο αιώνα, όταν χρησίμεψε για περιτύλιγμα (κάθε λογής) καθεστωτικών ψεμάτων. Και σήμερα, ακόμα, μια καθ' υπαγόρευση αισιοδοξία γίνεται εργαλείο κυβερνητικής προπαγάνδας, όπως και χθες.

 

Χρειάζεται όμως ένα ελάχιστο εμπιστοσύνης για να διαπλεύσει κανείς την εποχή του δίχως να βουλιάξει. Ο διπλός πειρασμός αυτής της εποχής είναι αφενός η απόσυρση σε μια παράλληλη σφαίρα –σε απόσταση ασφαλείας από τις πολλές τοξίνες της ελληνικής ζωής– και από την άλλη το να προφητεύει κανείς χίλια δυο δεινά για να μην τον πιάνει απογοήτευση από την πιθανή ματαίωση σχεδίων και στόχων.

 

Με το να λες πως ούτως ή άλλως τα πράγματα θα πάνε χάλια εθίζεσαι στο θέατρο των καθημερινών διαψεύσεων. Πολιτικά, είναι ένας τρόπος επιβίωσης και αισθητικά μπορεί και να το απολαύσεις το τέχνασμα. Μόνο που είναι φτηνό και, εδώ που τα λέμε, δεν αντέχει στη σκληρή δοκιμασία της πραγματικότητας.


Ας το παραδεχτούμε, λοιπόν: μόνο η δημιουργία μπορεί να αντιμετωπίσει κάπως την καταστροφή της χαράς, την άπνοια νοήματος, τον μηδενισμό στις διάφορες παραλλαγές του. Έχουμε, όμως, παρεξηγήσει αρκετά την έννοια του «δημιουργού». Νομίζουμε πως αφορά μόνο τον καλλιτέχνη, τον καλλιτεχνίζοντα, τα ποιητικά εγώ. Πως είναι κάτι βαρύγδουπα καλλιεργημένο ή εκτός των συνηθισμένων παραμέτρων της ζωής.


Πως είναι, ας πούμε, μια αριστοκρατική ποιότητα. Όπως μπερδεύουμε τον πολιτισμό με το υπουργείο Πολιτισμού και τις ετήσιες πολιτιστικές δραστηριότητες «φορέων». Κάποιοι φιλελεύθεροι, πάλι, ταυτίζουν τον δημιουργό με τον παραγωγό πλούτου, με εκείνον που μπορεί να εμπορεύεται αποτελεσματικά τα χαρίσματα και τα ταλέντα του.


Χωρίς να αμφισβητώ πως υπάρχει και η εστέτ και η επιχειρηματική εκδοχή του δημιουργού, νομίζω πως είναι εκδοχές υπερβολικά περιοριστικές. Αφήνουν απέξω τις χαμηλές πτήσεις του καθημερινού, τη μικρο-ύλη των ανθρώπινων σχέσεων, την τέχνη της δημιουργίας από το τίποτα. Αφήνουν απέξω αυτό που συναντάμε, καμιά φορά, σε ανθρώπους που είναι ικανοποιημένοι με ό,τι φτιάχνουν, χωρίς αυτό να σημαίνει πως είναι τάχατες «συμβιβασμένοι».


Η δημιουργία δεν είναι, λοιπόν, αποκλειστική υπόθεση της καλλιτεχνικής κοινότητας ούτε κάτι προορισμένο για εξαιρετικές στιγμές επαναστατικής μεταμόρφωσης της ζωής. Η αναζωογονητική της αλήθεια παίζεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος νιώθει λίγο πιο πλήρης επαγγελματικά, ερωτικά, συναισθηματικά ‒ παρά τα εμπόδια, τις οπισθοδρομήσεις και τα βάσανα. Με ψυχαναλυτικούς όρους, δημιουργία είναι ό,τι αντιστέκεται στον ευνουχισμό και στην απώθηση, προσφέροντας στον καθένα συγκεκριμένες στιγμές ελευθερίας και πλήρωσης.


Θα πει κανείς πως αυτό ηχεί σαν ψεύτικη παρηγοριά. Κάποιοι μπορεί και να σκεφτούν ότι αυτές οι παραβολές δημιουργικότητας είναι και στάχτη στα μάτια. Το αντίθετο όμως. Αν έχουμε μάθει κάτι στους σύγχρονους καιρούς ‒και με όλα τα πισωγυρίσματα και τις δυσάρεστες τροπές τους‒ είναι πως κάθε δημιουργία περιέχει κατάφαση και άρνηση. Δεν είναι μόνο το ένα, ούτε το άλλο χωρίς το πρώτο.


Και ο τρόπος να βελτιώνουμε το συλλογικό πλαίσιο της ζωής μας είναι μία από τις πιο ακριβές πλευρές της ανθρώπινης δημιουργίας. Είπαμε: όχι μόνο πίνακες ή τραγούδια, κείμενα ή τεχνολογικά αντικείμενα. Όχι μόνο παραγωγή πλούτου αλλά, ας μου επιτραπεί ο όρος, και παραγωγή νοήματος στη μικροσκοπική κλίμακα, στην επικράτεια των αφανών.

 

Είπαμε, άλλωστε: σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια.

Απόψεις
3 Σχόλια
avatar
Μαύρος Γάτος 5.1.2019 | 18:45
Εντυπωσιακά καλό κείμενο.
Ειδικά το
"Η αναζωογονητική της αλήθεια παίζεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος νιώθει λίγο πιο πλήρης επαγγελματικά, ερωτικά, συναισθηματικά ‒ παρά τα εμπόδια, τις οπισθοδρομήσεις και τα βάσανα. Με ψυχαναλυτικούς όρους, δημιουργία είναι ό,τι αντιστέκεται στον ευνουχισμό και στην απώθηση, προσφέροντας στον καθένα συγκεκριμένες στιγμές ελευθερίας και πλήρωσης. Πηγή: www.lifo.gr"
Ευχαριστούμε Νικόλα.
Αξίζει να το προωθήσουμε σε όλος μας τις επαφές (αυτό ακριβώς θα κάνω αμέσως μετά)
avatar
Γράφων 7.1.2019 | 11:28
(α) Ο Καστοριάδης όσο επαναστάτης και αν ήτο, ήτο πάνω από όλα αστός. Και μάλιστα ευπατρίδης. Εξάλλου το να αναφέρει κάποιος για τη διανόηση του Καστοριάδη ότι ήταν επαναστάτης είναι σαν να αναφέρει για τον Αριστοτέλη ότι πίστευε ότι η ζωή προήρχετο από το χώμα. Όλοι μπορούν να παρασυρθούν από τα δεοδμένα της εποχής τους. Ακόμα και τα μεγαλύτερα μυαλά. Διότι ο Καστοριάδης ήταν ο μεγαλύτερος Έλληνας διανοητής μετά την ανακάλυψη της τυπογραφίας.

(β) Αγάπη και δημιουργία... Ποιο θα ήτο παλαιότερα το πρώτο που θα περνούσε από το μυαλό των περισσοτέρων; Ποιο που σήμερα αντιμετωπίζεται με όρους ατομικού δικαιωματισμού;

Μα η τεκνοποιία.

Θα μιλήσουμε για όλα. Τον καπιταλισμό, την τέχνη, την αριστερά ε κ τ ό ς από την τεκνοποιία.

Καλή Χρονιά.
avatar
Ramon Ramone 7.1.2019 | 14:03
Δηλαδή δεν είναι δικαίωμα του καθενός να επιλέξει αν θα κάνει παιδιά ή όχι; Καταλαβαίνω σωστά αυτό που εννοείς ή κάπου κάνω λάθος; Επίσης γιατί είναι κακό ή άξιο στηλίτευσης (αν αυτό εννοείς) σε ένα άρθρο για την δημιουργία να μιλήσουμε για την τέχνη, τον καπιταλισμό και την αριστερά χωρίς να αναφερθούμε στην τεκνοποιία; Γιατί πρέπει απαραίτητα να μιλήσουμε και για αυτό, και γιατί αν μιλήσουμε για αυτό θα πρέπει να το εντάξουμε (ως ψόγο) στην θεματολογία του δικαιωματισμού; Από που συμπεραίνεις ότι αυτό δεν εξακολουθεί να βρίσκεται στο μυαλό των περισσότερων, παρά την ομολογουμένως προφανή μείωση των γεννήσεων; Και γιατί είναι απαραίτητα κακό ή άξιο στηλίτευσης (αν αυτό εννοείς) αν κάποιοι άνθρωποι δεν εξακολουθούν να σκέφτονται όπως σκέφτονταν άλλοι άνθρωποι παλαιότερα σχετικά με την τεκνοποιία; Είναι χρέος που πρέπει να εκπληρώσουν άπαντες η τεκνοποιία (αν αυτό εννοείς), ή ενσυνείδητη επιλογή (τόσο η τεκνοποιία όσο και η άρνηση της);