Αν μια κοινωνία δεν θέλει ουρανοξύστες, καζίνα, διαφημίσεις ευτελών προϊόντων και υπηρεσιών κ.λπ., επωμίζεται και το κόστος της άρνησης. Δεν μπορεί να ασκεί αμέριμνα την αισθητική της γκρίνια, ενώ συμφωνεί στα μεγάλα επενδυτικά deals και στο συγκεκριμένο είδος ανάπτυξης. Στη φωτογραφία η πρόταση της Mohegan Gaming and Entertainment.
Ν. Σεβαστάκης

O ουρανοξύστης και η ψυχούλα μας

Ο βιωματικός ρομαντισμός και ο τρόμος του αστικού γιγαντισμού με αφορμή τον ουρανοξύστη του Ελληνικού.

Πάει ένας αιώνας, και περισσότερο, που ο ουρανοξύστης έγινε αντικείμενο σκανδαλισμού της διανόησης. Από τον Χένρι Τζέιμς μέχρι τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, περνώντας από τις πιο διαφορετικές φιγούρες του ευρωπαϊκού πνεύματος, ο ουρανοξύστης έγινε αμέσως το σύμβολο του «κακού μοντέρνου»: η συμπύκνωση της καπιταλιστικής ύβρεως και της μητροπολιτικής υπερβολής, προέκταση των μεγεθυσμένων Εγώ της εποχής των «βαρόνων-ληστών», των τραστ και των τραπεζών. Γύρω από το θέμα του ουρανοξύστη συγχωνεύτηκαν η κριτική στην ψυχρή νεωτερικότητα και η καχυποψία για την κεφαλαιοκρατική ιεραρχία, όπου οι άνθρωποι γίνονται ασήμαντα αριθμητικά δεδομένα. Η πνευματική δεξιά έκλεινε τη μύτη της στον μηχανικό κόσμο και η ρομαντική αριστερά έβλεπε την περιφρόνηση προς τον μικρό άνθρωπο και τις ανάγκες του.


Στην ουσία, μετά τη δεκαετία του 1930 δεν έχει ειπωθεί κάτι καινούργιο σε σχέση με το θέμα. Η ελληνική σκέψη απασχολήθηκε κυρίως με την πολυκατοικία, που είναι, ας πούμε, ο μικρο-ουρανοξύστης μιας κοινωνίας συναθροισμένων μικροαστών. Και γύρω από την αστικοποίηση και το πώς άλλαξε τη γειτονιά, την κατοικία και τις σχέσεις έχουμε μερικές ωραίες σελίδες στην Αργώ του Θεοτοκά και, φυσικά, κάποια από τα σημαντικότερα ποιήματα και των τριών μεταπολεμικών γενιών.


Τώρα, όμως, στις συζητήσεις για το πρότζεκτ της αθηναϊκής Ριβιέρας και του Ελληνικού ο ουρανοξύστης ήρθε ξανά στην επικαιρότητα. Όχι μόνος του όμως. Τώρα δεν είναι απλώς ένα ασυνήθιστο κατασκεύασμα αλλά και καζίνο ή ναός του τζόγου. Η κρίση και οι χαμένες αναπτυξιακές ευκαιρίες από τη μια, η Ελλάδα ως αρχαιολογική χώρα από την άλλη, έφεραν στο 2019 μια συζήτηση που αλλού έχει τερματιστεί εδώ και δεκαετίες.

 

Η κριτική στον ουρανοξύστη, που αρχίζει με κατάκριση σε συγκεκριμένες «μακέτες» ως κιτς και άσχημες, έχει φυσικά μεγάλο παρελθόν σε όλη τη Δύση. Είναι μια στάση αναμενόμενη από τη λογιοσύνη, τις λογοτεχνικές και ανθρωπιστικές ελίτ.


Ας σταθούμε, για λίγο, στη συγκυρία και σε ορισμένα αδιαμφισβήτητα δεδομένα της: οι αγωνίες για το κλίμα και η συζήτηση για το επιθυμητό ενεργειακό μοντέλο των χωρών έχουν περάσει στην κεντρική σκηνή. Δεν είναι πια απόκρυφη γνώση μικρών ομάδων και εναλλακτικών κύκλων. Συναντά κανείς παντού αναφορές σε καινούργιους αρχιτεκτονικούς σχεδιασμoύς και νέες μορφές αξιοποίησης του χώρου. Τα τελευταία χρόνια πνέει άνεμος κριτικής στις ιδεολογίες του γιγαντισμού, της επιτάχυνσης και του οικονομισμού. Υπάρχει μια νέα ευαισθησία, που εξαπλώνεται σε πολεοδόμους, αρχιτέκτονες, ειδικούς των κατασκευών και τεχνικούς. Και κάτι ακόμα: στις περισσότερες πολιτικές οικογένειες, από την αριστερά ως το φιλελεύθερο κέντρο και την ίδια τη συντηρητική χριστιανοδημοκρατία, βλέπει κανείς αλλαγές στα θέματα της ανάπτυξης, της ενέργειας και των κανόνων. Η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έχει γίνει μέρος του δημόσιου και πολιτικού διαλόγου σε πολλές χώρες, ανεξάρτητα από το ποιοι κυβερνούν και ποιο είναι το ιδεολογικό τους στίγμα. Με μια λέξη, υπάρχει σήμερα μια περιβαλλοντική και ηθική ευαισθησία που ήταν πολύ πιο ισχνή τη δεκαετία του '90 ή σε παλαιότερες εποχές αναζήτησης επενδυτικών ευκαιριών και μεγάλων έργων.


Όμως ο λόγος για τον «ουρανοξύστη» στην Ελλάδα βουτάει σε διαφορετικά ύδατα από τα παραπάνω. Σπεύδει, σχεδόν διαισθητικά, στη νοσταλγία της ελληνικότητας ή επιστρέφει στην κλασική ιδέα ότι Ελλάδα ίσον χαμηλή κλίμακα και ήπιες επιλογές. Και ενώ πολλοί διατείνονται ότι δεν έχουν κάποιο πρόβλημα με την ιδέα των ψηλών κτιρίων και των πειραματισμών, η αλήθεια είναι ότι ο ουρανοξύστης είναι ανεπιθύμητος. Τρομάζει. Το γεγονός ότι στο σχέδιο του Ελληνικού συνδέεται, μάλιστα, με τη λειτουργία καζίνου για ένα διεθνές κοινό πλουσίων μεγαλώνει το ηθικό δέος.

 

Η απόρριψη, λοιπόν, δεν έχει σχέση με κάποια πρακτική, συγκεκριμένη οικολογική μέριμνα. Όχι τουλάχιστον στους περισσότερους. Η απόρριψη προηγείται και έχει άλλο βάθος. Και πριν από τη συζήτηση για το ενεργειακό αποτύπωμα ή το κλίμα, θα είχαμε τη βεβαιότητα πως η Ελλάδα του Πικιώνη, του Κωνσταντινίδη, του Κυριάκου Κρόκου, η Ελλάδα της ποιητικής του χώρου και του μέτρου, δεν μπορεί να μεταβολίσει το Ντουμπάι και τη Σιγκαπούρη.

 

Στη φαντασία πολλών η ελληνική ακτογραμμή πρέπει να αποκρίνεται στην ίδια την ουσία της θάλασσας: στον οριζόντιο χαρακτήρα που έχει διακυμάνσεις, αλλά όχι μεγάλες αλλαγές κλίμακας. Ίσως γι' αυτό όλες οι άλλες απορρίψεις του «οράματος του Άδωνη», οι πιο στενά πολιτικές και αντιπολιτευτικές, δεν είναι τόσο ισχυρές όσο αυτή η βαθιά καχυποψία για το μεγάλο Τεχνούργημα που παραβιάζει, όπως πιστεύουμε, έναν ηθικό νόμο και συγχρόνως ένα αισθητικό μέτρο. Πέρα από το σύνορο κυβερνητικών και αντιπολιτευτικών φωνών, φαίνεται ένα άλλο μέτωπο φόβου και αποξένωσης.


Η κριτική στον ουρανοξύστη, που αρχίζει με κατάκριση σε συγκεκριμένες «μακέτες» ως κιτς και άσχημες, έχει φυσικά μεγάλο παρελθόν σε όλη τη Δύση. Είναι μια στάση αναμενόμενη από τη λογιοσύνη, τις λογοτεχνικές και ανθρωπιστικές ελίτ. Είναι μια στάση αναπόφευκτη για τον αντικαπιταλιστή και ακόμα περισσότερο για τον οπαδό της απο-ανάπτυξης ή αυτόν που καταδικάζει τον αστικό γιγαντισμό σε όλες του τις εκφράσεις. Είναι, τέλος, στάση που μπορεί και να συγκινεί όλους όσοι κρίνουν με μια προσωπική αισθητική, με έναν βιωματικό ρομαντισμό που θυμάται την παραλία ως σύναξη της παρέας με κιθάρα και μαυροδάφνη, όπως κάναμε στην εφηβεία μας. Να μην υποτιμούμε τη δύναμη που έχει αυτό το εξαγνισμένο από τον χρόνο βίωμα, τη δύναμή του να επηρεάζει τον θυμό, τις απογοητεύσεις και τις αντιδράσεις μας σήμερα, πολλές δεκαετίες μετά.

 

H πρόταση της Hard Rock International για το καζίνο του Ελληνικού.


Υπάρχει, όμως, μια ένσταση σε όλη αυτή την παράταξη ηθικών αντιρρήσεων και αισθητικών θυμών. Τίποτε από όλα αυτά δεν τηρείται στις δημόσιες πρακτικές και στην ελληνική καθημερινότητα. Ούτε μέτρο διακρίνεται ούτε κάποιος σεβασμός στις κλίμακες ή καλή χρήση των κοινών πόρων. Ζούμε, σε μεγάλο βαθμό, μια διακηρυκτική αγνότητα, αγορεύοντας στις πιάτσες του Διαδικτύου και στις παρέες κατά του ενός ή του άλλου κακού. Αυτός ο τρόπος ύπαρξης θέλουμε, μάλιστα, να πιστεύουμε πως είναι κάτι ξεχωριστό και ανώτερο από τη βαρβαρότητα του καζινο-καπιταλισμού. Ίσως, όμως, να είναι απλώς αδυναμία και εύκολη αναδίπλωση στον εθνικό (μας) ιδεαλισμό. Ή κάτι χειρότερο, ίσως να είναι μια επίδειξη αισθητικής αγανάκτησης που έρχεται μετά την αποτυχία του αντιμνημονιακού ριζοσπαστισμού.

 

Τι εννοώ; Αν μια κοινωνία δεν θέλει ουρανοξύστες, καζίνα, διαφημίσεις ευτελών προϊόντων και υπηρεσιών κ.λπ., επωμίζεται και το κόστος της άρνησης. Δεν μπορεί να ασκεί αμέριμνα την αισθητική της γκρίνια, ενώ συμφωνεί στα μεγάλα επενδυτικά deals και στο συγκεκριμένο είδος ανάπτυξης. Βλέπει κανείς εδώ μια πονηριά και ένα τέχνασμα που επιτρέπει σε πολλούς από τους συμπολίτες μας να γίνονται με τον πιο ανώδυνο τρόπο ρομαντικοί αντικαπιταλιστές, τη στιγμή που κοινωνικά και πολιτικά είναι αλλού.


Ο ουρανοξύστης είναι, λοιπόν, και θύτης και «θύμα» αυτής της αντιφατικής και σχεδόν σχιζοειδούς στάσης. Σαν να πέφτουν πάνω του τα αιώνια διλήμματα της ελληνικής ιδεολογίας, ο διχασμός της ανάμεσα σε μια σοσιαλίζουσα ηθικολογία και σε πρακτικές που εκφράζουν τον πιο πούρο εγωισμό. Καμιά φορά σκέφτομαι πως είμαστε τόσο πολύ φιλολογικά αντιρρησίες, ώστε δεν ξέρουμε πια τι ακριβώς ζητάμε. Ασκεί, όμως, πάντα εξουσία φυσικά ένα θολό ιδεώδες συμφιλίωσης: να μπορούσαν να συνυπάρξουν ο ουρανοξύστης και η ελεύθερη θέα, το γιγαντιαίο και το φιλικό, το χρήμα και οι αρετές. Να μπορούσε, αν γινόταν, να έχουμε υπερανάπτυξη, μα χωρίς συνωστισμό και χωρίς το στρίμωγμα στην ουρά για μια σέλφι μέσα στο πλήθος. Με άλλα λόγια, να μπορούσαν να συνυπάρξουν αρμονικά ο καπιταλισμός και η ψυχή ως ατομική ψυχούλα και οικογενειακό αραξοβόλι.


Αυτό το ιδεώδες είναι πιο παλιό απ' όσο φανταζόμαστε. Έχω όμως την εντύπωση πως δύσκολα θα το συμμεριστεί η Mohegan Gaming and Entertainment ή όποιος άλλος πάρει εν τέλει τη δουλειά. Τα μεγάλα πρότζεκτ, όσο και αν προσαρμόζονται στο ύφος και στην ιδεολογία μιας συγκυρίας, προχωρούν «δίχως να λογαριάζουν τη δική σου μελαγχολία». 

 

Απόψεις
14 Σχόλια
avatar
Γράφων 16.10.2019 | 11:03
Ο Ιωάννης Βικέλας αναστέναξε σε μια γωνιά και ένα δάκρυ έτρεξε...

Το λεκανοπέδιο της Αττικής είναι ένα ατελείωτο πενταόροφο -φτηνή απομίμηση του Λε Κορμπυζιέ- μνημείο ακαλαισθησίας. Με κάμποσες μικρές φωτεινές εξαιρέσεις.

Η επίκληση στον Πικιώνη δεν είναι λίγο "κάπως" όταν πχ ολόκληρο το Πάτημα Βριλησσίων που οικοδομήθηκε μετά το 2004-2005 δεν έχει πεζοδρόμια;

"...[Η] Ελλάδα του Πικιώνη, του Κωνσταντινίδη, του Κυριάκου Κρόκου, η Ελλάδα της ποιητικής του χώρου και του μέτρου, δεν μπορεί να μεταβολίσει το Ντουμπάι και τη Σιγκαπούρη" αλλά μια χαρά πάμε για ταϋλανδέζικο ή οι μισοί Έλληνες πάνε για ταξίδι του μέλιτος στο Ντουμπάι.

Δεν έχω δει ευαισθησίες και άρθρα για το χαμένο κυκλαδίτικο τοπίο στη Μύκονο και στην Πάρο. Εκεί που το θυμάρι και το θρούμπι ηττήθηκαν από το rooms to let και το rent a moto. Εκεί που ο φίλος μας, ο συγγενής μας, ο γείτονάς μας στην πολυκατοικία ήταν αυτός που βίαζε για δεκαετίες τον Πικιώνη, τον Κωνσταντινίδη, τον Κρόκο. Αντίθετα βλέπω άρθρα κάθε καλοκαίρι "πηγαίνετε κι εσείς στη Μύκονο, στην Αστυπάλαια, στην Πάρο", "μείνετε κι εσείς σε ένα νεόδμητο rooms to let".

Γιατρεύουμε ένα λάθος με ένα άλλο; Όχι. Πειραματιζόμαστε, για μία και μόνο φορά, με μια άλλη συνταγή από αυτή που έχουμε στη μεταπολεμική Ελλάδα.
καθιστος ταυρος 16.10.2019 | 16:14
Δεν εχεις αδικο γιατι αυτοι που αναφερεις ειναι η πλειοψηφια,οι εμπορικοι σταθμοι /εντυπα/ραδια ,αυτα τα mainstream για να καταλαβαινομαστε.
Υπαρχει και το αλλο που ή θα ναι μιζερο και γλυκαναλατο ή ψαγμενο κι ακριβοτερο ή γενικως φουμαρα κι αλλου τυπου maistrem ( ή σπανιοτατα, πολυ σοβαρο/ μοναχικο και δυσκολο)
ΥΓ φανταζομαι οτι η Μυκονος (που την ειδα απ την Τηνο και τρομαξα )θα χει υπογραφες στις αυθαιρεσιες υπαλληλων διορισμενων απ ολες τις παραταξεις

SMURFakos 16.10.2019 | 11:18
Αυτο που δεν μπορει να καταλαβει ο μεσος Ελληνας ειναι οτι ουρανοξυστης σημαινει παραπανω ελευθερους χωρους τριγυρω. Ειναι το ακριβως αναποδο των τριτοκοσμικων Ελληνικων πολεων της αντιπαροχης με ολα οσα αυτη αντιπροσωπευει: στενοι δρομοι, ελλειψη πρασινου, στενα πεζοδρομια, το οτι βλεπεις μεσα στο σαλονι του απεναντι και τον ακους κι’ολας κτλ κτλ κτλ. Ο βαθυτερος λογος της απεχθειας του νεοΕλληνα για τους ουρανοξυστες ειναι η λανθανουσα νοσταλγια μας για τον τροπο ζωης του χωριου (ακομα και αν ποτε δεν εχουμε ζησει εκει) διοτι ο ουρανοξυστης «φωναζει» οτι αυτα-που-ηξερες-ξεχνα-τα-εδω-κανουν-κουματνο-αλλοι
Citellus citellus 16.10.2019 | 12:06
Ακριβώς. Βέβαια δεν είναι απαραίτητο να γεμίσουμε τις πόλεις μας ουρανοξύστες, αλλά ψηλά κτίρια 10-15 ορόφων με απλετο πράσινο από κάτω, όπως γίνεται σε πολλές άλλες πόλεις της Ευρώπης, θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τα τωρινά τερατουργηματα
avatar
garidas 16.10.2019 | 12:53
Ευτυχώς που είσαι πάνω από το μέσο Έλληνα και το κατάλαβες εσύ. Εξάλλου αυτός είναι ο σκοπός της Mohegan να δημιουργήσει χώρους.
SMURFakos 16.10.2019 | 13:17
@garidas
Ευτυχως οντως. Εγω και ολος ο υπολοιπος κοσμος σε σχεδον ολες τις μεγαλες πολεις σε καθε αλλη χωρα του κοσμου. Εσυ?
FYI ο σκοπος την Mohegan ειναι να βγαλει λεφτα (και ευτυχως)
avatar
Γράφων 16.10.2019 | 13:40
Προσωπικά μιλώντας αυτά τα η-μπαλίτσα-στην-εξέδρα-ειρωνικές-πομφόλυγες-αλλά-ποτέ-δεν-παίρνω-ξεκάθαρη-θέση τα μπάφιασα.
avatar
Ramon Ramone 16.10.2019 | 14:18
Έχω την εντύπωση ότι ο πραγματικός φόβος δεν είναι απλώς ο ένας ή οι πέντε ουρανοξύστες (που δεν είναι καθόλου αμελητέοι), αλλά το "δεδικασμένο". Η υποψία (επειδή εδώ ζούμε όλοι και ξέρουμε πως γίνονται τα πράγματα - και τα 'χουμε κάνει κι εμείς) ότι ο ένας θα γίνει εκατό κι οι πέντε πεντακόσιοι. "Ε", σου λέει κι ο άλλος, "καλύτερα το αυθαίρετο τριώροφο του Παντελή από δίπλα με τη λεμονιά και το γιασεμί, παρά το όρθιο καβλιτζέκι με τους καθρέφτες και το γκαζόν. Δεν το θέλω, ρε παιδάκι μου. Πάει και τελείωσε. Παρ' την από δω την Καρυάτιδα."

ΥΓ: Ωραία θα είναι να κοιτάς κάτω και να βλέπεις από ψηλά τον ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο. Να ρεμβάζεις το ηλιοβασίλεμα στην Κινέττα από τα διακόσια μέτρα ύψος και ακριβώς από κάτω να σκάει το κυματάκι. Να λες "δεν πάμε για κανένα ψαράκι", να κατεβαίνεις στο ισόγειο, να πηγαίνεις με τα πόδια στην καινούργια μαρίνα, να μπαίνεις στην σκαφάρα σου και να είσαι τσακ - μπαμ Αντίπαρο για γούνα και καλαμαράκια στον Άη Γιώργη. Φαντάζεσαι;
καθιστος ταυρος 16.10.2019 | 16:26
Ακριβως αυτο φανταζομαι κι εγω...
κι εγω θαμαι απο κατω στην παραλια του αγιου κοσμα και θα κολυμπαω μαζι με τα βοθρολυμματα που αφησες τραβωντας καζανακι πριν μπεις στην σκαφαρα
Μαλλον το βλεπω ταξικα το θεμα γιατρε μου-αυτο με τα βοθρολυμματα μπορει να σηκωνει και λιγο Φρουντ λετε;;
Randy Marsh 16.10.2019 | 23:08
Κέντρο του καπταλισμού είναι και το Μανχάταν και η Γενεύη και η Ζυρίχη. Προσωπικά το πρώτο δεν μου άρεσε καθόλου κατανοώ όμως για την ανάγκη χώρου εκεί.

Στην δική μας περίπτωση ανοίγει ο δρόμος για να γίνουμε τριτοκοσμική πρωτεύουσα με ουρανοξύστες παραλιακά. Έτσι κι αλλιώς η ακτογραμμή πάντα θα "πουλάει", φυσικό να συνεχιστούν οι επενδύσεις.

Καταλαβαίνοθμε λοιπόν ότι τίθεται θέμα επένδυσης αλλά ως εκεί. Ένα τέρας θα είναι που θα φέρει τοξικά χρήματα και ασχήμια. Τελεία.
SMURFakos 17.10.2019 | 10:38
Ασχημια θε εφερνε αν ημασταν η Νικαια ή η Καννες. Για την Ποσειδωνος με τα μπουρδελοξενοδοχεια και τα σκυλαδικα μια χαρα ειναι.
avatar
Μαύρος Γάτος 18.10.2019 | 17:12
Όπως διαπιστώνω γύρω μου, αυτό που εκνευρίζει αφόρητα πολλά άτομα, (ακόμα και εκείνα που έχουν αποδεχθεί την άποψη ότι για να ξεφύγουμε από την κρίση και να δούμε"ανάπτυξη" είμαστε υποχρεωμένοι να ξεπουλήσουμε τα πάντα στους "επενδυτές") είναι η προσπάθεια να παρουσιαστούν οι ουρανοξύστες και ως πρωτοποριακό εγχείρημα εμπνευσμένο από την αρχαία Ελλάδα, τον Παρθενώνα και τις Καρυάτιδες.

Ραμόν, υποκλίνομαι στη φράση
"το όρθιο καβλιτζέκι με τους καθρέφτες".
Θα την διαδώσω.
avatar
evgenia panopoulou 19.10.2019 | 14:25
Δεν είμαι μηχανικός, ούτε σχεδιάστρια, ούτε γιατρός , ούτε αρχιτέκτονας, είμαι μια απλή ελληνίδα μια Πειραιώτισσα που αγαπάει την πόλη της με την ευρεία έννοια, και φυσικά την πατρίδα της, και -θέλω να πιστεύω- με ευαισθησίες και καλό γούστο. Η γνώμη για τον ουρανοξύστη που πάνε να μας επιβάλουν ? ένα μεγάλο καρούμπαλο ! Έχουν γίνει μεγάλα λάθη στην μεταμόρφωση της Αθήνας και του Πειραιά και των άλλων συνοικιών, λάθη που δεν διορθώνονται , πρέπει να αποκτήσουμε άλλο ένα ? Σκεφτείτε δε ότι δεν θα είναι κάτι προσωρινό , κάτι που γκρεμίζουμε αύριο γιατί αλλάξαμε γνώμη.... Όσο για την έμπνευση από τις Καρυάτιδες...... έλλειψη γούστου αλλά και σεβασμού στην κλασσική ομορφιά του μνημείου που έρχονται από τα πέρατα του κόσμου να δουν και να φωτογραφίσουν. Τι θα έκανα εγώ αν ήμουν ειδικός ? Ένα απέραντο πάρκο , με χαμηλά κτίρια με κεραμίδια, άντε το πολύ διώροφα.
Μου αρέσει η Ν.Υόρκη και οι άλλες πόλεις με τους ουρανοξύστες της , έχω επισκεφθεί την Αμερική και έχω ιδίαν άποψη, αλλά η παραλιακή μας ακτογραμμή με ένα ΚΑΡΟΥΜΠΑΛΟ???? ΟΧΙ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΟΧΙ !
avatar
Yiannis Evangelou 21.10.2019 | 16:53
«Ανήλιαγα στενά και σπίτια χαμηλά μου»... Φτάνει με αυτο παιδιά, ας το αφήσουμε πίσω στο ΄60. Το 2020 χρειαζόμαστε έργα όπως το Ελληνικό, θέλουμε εξυγχρονισμό και να δουλέψει ο κόσμος. Απλά πράγματα.