Τι δεν μας δίδαξε η επανάσταση του '21; Εθνοτική ταυτότητα, υπερηφάνεια και κράτος

Τι δεν μας δίδαξε η επανάσταση του '21; Εθνοτική ταυτότητα, υπερηφάνεια και κράτος

Ποιο ήταν το πρόσταγμα της επανάστασης του '21; Η επιτυχής ίδρυση ενός φιλελεύθερου κράτους, με λειτουργικές υποδομές και υπηρεσίες, που θα παρέχει ασφάλεια και ελευθερία σε όλους τους πολίτες

 

Μια αποστροφή για τις παρελάσεις πάντα την ένιωθα. Μου ήταν αδύνατο να συμμετάσχω ή να τις παρακολουθήσω. Όχι τόσο από κόντρα διάθεση ρέμπελου, όσο από αδυναμία εγκλιματισμού σε ένα κλίμα μαζικού ψυχαναγκασμού. Μεγαλώνοντας, τα ανώριμα συναισθήματα μετασχηματίστηκαν σε συνειδητή αμφισβήτηση. Ήταν το αίσθημα υποταγής στην εξουσία; Η δραματοποίηση του εθνικισμού; Η λούμπεν αισθητική; Όλα μαζί υποθέτω.

 

Οι στρατιωτικές δικτατορίες εκμεταλλεύτηκαν τις παρελάσεις ως μηχανισμό ομογενοποίησης του πλήθους, επιχειρώντας δια της ψυχολογίας της μάζας να καλλιεργήσουν μια κούφια υπερηφάνεια για το εκάστοτε ιδεώδες. Ποιο είναι το σύγχρονο νόημα τους, λοιπόν; Πως εξελίχθηκε στο πέρασμα του χρόνου; Αφορμής δοθείσης, ας προσεγγίσουμε με σκεπτικισμό το κλίμα που επικρατεί στους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου.

 

Η επέτειος της επανάστασης του '21 είναι μια αφορμή να αποτίσουμε φόρο τιμής στον ανένδοτο αγώνα τολμηρών ανθρώπων που απελευθέρωσαν ένα-ένα τα εδάφη στα οποία ζούμε σήμερα. Είναι αλήθεια, τους χρωστάμε αυτή την κατάκτηση. Εάν αυτή η μέρα συνιστά μια τέτοια αφορμή, τότε το βάρος στο κλίμα των εορτασμών μοιαζει να ρέπει προς εντελώς λάθος κατευθύνσεις.

 

Παρακολουθούμε δηλώσεις πολιτικών να υπογραμμίζουν την αναγκαιότητα της εθνικής ομοψυχίας, αυτή που σε κάθε συγκυρία υποδαυλίζουν εξυπηρετώντας το πρόσταγμα των μικροπολιτικών τους συμφερόντων. Παρακολουθούμε δουλοπρεπείς παρελάσεις μαθητών που παρατάσσονται κατά σειρά ύψους, ως μια κακώς εννοούμενη στοίχιση αισθητικού κομφορμισμού. Γινόμαστε αποδέκτες ακραίων εκφάνσεων εθνικισμού και μισαλλοδοξίας. Περισσότερο απ' όλα, όμως, με ανησυχεί η προθυμία των μαθητών να ισοπεδώσουν την ατομικότητα τους στα πλαίσια ενός τέτοιου ανυπόφορου κλίματος, στοιχείο-προπομπός μιας κοινωνίας που διολισθαίνει σε επικίνδυνες ατραπούς.

 

Κατά τη γνώμη μου, οι παρελάσεις και το εθνικιστικό κλίμα που τις περιβάλλει υπερτονίζει με παράλογο τρόπο την υπερηφάνεια για την εθνοτική ταυτότητα. Είναι η περηφάνεια αυτή δικαιολογημένη;

 

Η εθνοτική ταυτότητα ενός ατόμου δε συνιστά αφ εαυτού της λόγο οίησης. Γιατί να είναι κάποιος υπερήφανος επειδή γεννήθηκε κοντός ή ψηλός, μελαχρινός ή ξανθός; Το εθνοτικό γκρουπ στο οποίο τυγχάνει να έχει γεννηθεί δεν είναι κατόρθωμα, αλλά αναπόδραστο ακόλουθο μη ελεγχόμενων συγκυριών. Ποιο είναι το μήνυμα που στέλνουμε σε ένα νέο παιδί, όταν το μυούμε σε υπερβολικές δόσεις εθνικής υπερηφάνειας; Ποιες οι συνέπειες στη νοοτροπία του;

 

  • Ότι η εθνοτική σου ταυτότητα είναι για κάποιο λόγο ανώτερη απ' τις άλλες
  • Ότι είναι ΟΚ να είσαι περήφανος για κάτι που δεν είναι αποτέλεσμα δικής σου προσπάθειας
  • Ότι ο κόσμος σου οφείλει οπωσδήποτε μια καλή τύχη - αυτό που ονομάζουμε στα αγγλικά sense of entitlement

 

Δεν κρίνω απαραίτητο να επιχειρηματολογήσω γιατί τα παραπάνω συνιστούν ολισθηρό συνδυασμό.

 

Αλλά έστω ότι η αίσθηση μιας κοινής εθνοτικής ταυτότητας είναι σημαντικό στοιχείο για την κοινωνική συνεκτικότητα ενός κράτους. Ισχύει στ' αλήθεια αυτό; Είναι μια παλιά, σχεδόν παρωχημένη αντίληψη που μοιάζει να εξασθενεί δραματικά στο πέρασμα των χρόνων. Πλέον, με την άνευ προηγουμένου μετακίνηση ανθρώπων από χώρα σε χώρα, οι πληθυσμοί των κρατών έχουν απωλέσει το στοιχείο της φυλετικής, εθνοτικής, γλωσσικής και θρησκευτικής ομοιογένειας. Ακόμη πιο σημαντικό θεωρώ ότι, από ιστορικής σκοπιάς, τα περισσότερα κράτη δε σχηματίστηκαν επί τη βάσει μιας ορισμένης, ενιαίας εθνοτικής ταυτότητας. Αυτή, μάλιστα, είναι ένα μοντέρνο δημιούργημα, απότοκο της δημιουργίας κρατών, της περιχάραξης συνόρων, της γαλούχησης κοινών αξιών, ιδεών και ιστορικών αφηγημάτων μέσω της εκπαίδευσης.

 

Ας υποθέσουμε ότι η αλήθεια για την αξία της εθνοτικής ταυτότητας βρίσκεται κάπου στη μέση. Στην Ελλάδα, δε νομίζω ότι πάσχουμε από έλλειμα αίσθησης αυτής της κοινής ταυτότητας. Αντιθέτως, θα έλεγα ότι είναι ιδιαίτερα ενισχυμένη στα όρια του μισαλλόδοξου εθνικισμού. Ποιο ήταν, όμως, το πρόσταγμα της επανάστασης του '21; Η επιτυχής ίδρυση ενός φιλελεύθερου κράτους, με λειτουργικές υποδομές και υπηρεσίες, που θα παρέχει ασφάλεια και ελευθερία σε διάφορες φυλετικές ομάδες του πληθυσμού, οι οποίες έφεραν ένα εύρος κοινών αναφορών.

 

Ο μόνος ουσιαστικός τρόπος με τον οποίο μπορούμε να τιμήσουμε την επέτειο της επανάστασης του '21 είναι μελετώντας την ιστορία ουσιαστικότερα, χωρίς ταμπού. Η διδασκαλία της γίνεται με εντελώς στρεβλό τρόπο στα σχολεία. Εμβαθύνουμε ελάχιστα, αφομοιώνοντας μόνο την επιφάνεια δίχως κριτική σκέψη (sic). Το αφήγημα που επαναλαμβάνεται και διαιωνίζεται από γενιά σε γενιά είναι καθ' ολα ελλιπές, σχεδόν παραμυθιακό. Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν. Διαβάστε περισσότερα σε αυτή τη συνέντευξη του Βασίλη Κρεμμυδά, στο Θοδωρή Αντωνόπουλο.

 

Προτείνω, λοιπόν, να κατανοήσουμε καλύτερα τις γενεσιουργές δυνάμεις και τις κινητήριες ιδέες που ενέπνευσαν επαναστάτες και διανοητές και οδήγησαν στην ίδρυση του ελληνικού κράτους. Έπειτα, τι πήγε στραβά και τι όχι. Ίσως με αυτό τον τρόπο διαγνώσουμε κάποιες σοβαρές, διαχρονικές παθογένειες και αναθεωρήσουμε για το σημαντικότερο πρόσταγμα της επανάστασης του '21 που έχουμε προδώσει πολλάκις [σε βάθος ~200 χρόνων]: τη θεμελίωση ενός κράτους με σοβαρούς θεσμούς, που σέβεται τους πολίτες του και δεν κάνει τη ζωή τους δυσκολότερη.

 

Αυτό είναι για μένα το δίδαγμα που οφείλουμε να αποσπάσουμε από την ιστορία και όχι ο υπερφίαλος εθνικισμός. Η διεκδίκηση ενός λειτουργικού κράτους με πρόσφορους θεσμικούς μηχανισμούς, απαλλαγμένο από διαφθορά και διαπλοκή. Όσο εστιάζουμε στο έθνος έναντι του κράτους -σημασιολογικά διαφέρουν-, δε θα εξασφαλίσουμε ποτέ καμία προοπτική προόδου.

 

Υ.Γ.: Κλείνω με μία παραπομπή σε ένα εξαιρετικό βιβλίο που είχα διαβάσει πριν από δύο χρόνια και σας το προτείνω ανεπιφύλακτα. Το "Γιατί γεννήθηκε το κράτος", του Τζοζεφ Στρεγερ.

 Απόσπασμα από την περίληψη του οπισθόφυλλου:

 "Στις μέρες μας η ύπαρξη του κράτους θεωρείται αυτονόητη. Διαμαρτυρόμαστε για τις απαιτήσεις του. Παραπονούμαστε ότι παρεισφρέει ολοένα και περισσότερο σε υποθέσεις που παλαιότερα θεωρούνταν ιδιωτικές. Μας είναι όμως σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε τη ζωή χωρίς αυτό. Στο σημερινό κόσμο, η χειρότερη μοίρα που μπορεί να λάχει σε έναν άνθρωπο είναι να μην έχει κράτος.

Οι παλιές μορφές κοινωνικής αναγνώρισης έχουν σήμερα πάψει να είναι απόλυτα αναγκαίες. Ένας άνθρωπος μπορεί να ζήσει μία λίγο-πολύ ολοκληρωμένη ζωή δίχως οικογένεια, δίχως μόνιμο τόπο κατοικίας, δίχως θρησκευτική ένταξη - αλλά αν δεν έχει κράτος, είναι ένα τίποτα. Δεν έχει δικαιώματα, δεν έχει ασφάλεια, κι οι ευκαιρίες του για δημιουργική προσωπική πορεία θα είναι μηδαμινές. Δεν υπάρχει επί της γης σωτηρία έξω από τα πλαίσια ενός οργανωμένου κράτους.

Αφού δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από το κράτος έχει σημασία να το κατανοήσουμε. Ένας τρόπος να το πετύχουμε αυτό, είναι να μελετήσουμε την ιστορία του- να εξετάσουμε πώς και πότε αναδύθηκε η συγκεκριμένη μορφή οργάνωσης, τι είδους ανάγκες κάλυπτε, σε ποιες αρχές ήταν βασισμένη. Μία μελέτη των καταβολών του νεότερου ευρωπαϊκού κράτους, θα μπορούσε ενδεχομένως να φωτίσει κάπως τα γνωρίσματα και τα προβλήματα του κράτους των ημερών μας. Μπορεί να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε τις διαφορές ανάμεσα στους ποικίλους τύπους κράτους και να εξηγήσουμε για ποιο λόγο ορισμένα κράτη διαθέτουν περισσότερο εύρυθμες και αποτελεσματικές μορφές οργάνωσης από άλλα."

 

Αν ενδιαφέρεστε για τα πιο πρόσφατα άρθρα μου, έχετε ερωτήσεις ή επιθυμείτε να μου προτείνετε ένα θέμα, μπορείτε να με ακολουθήσετε στο Facebook και να επικοινωνήσετε μαζί μου.

 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
6 Σχόλια
avatar
Ανώνυμος/η 27.3.2016 | 16:16
Σωστες και ουσιαστικες οι αποψεις σας.
Παναγιώτης Μποζέλος 28.3.2016 | 00:08
Ευχαριστώ πολύ, αν και όχι ιδιαίτερα αρεστές. Αυτά τα ζητήματα φανατίζουν/διχάζουν ακόμη και σήμερα.
avatar
atman 28.3.2016 | 22:18
πως θα χαρακτηριζες τον εορτασμο της μερας της Βαστιλλης στην Γαλλικη Δημοκρατια. Υποθετω ξερεις πως εορταζεται. Περιμενω το σχολιο σου.
Στο αρθρο λυπαμαι αλλα δεν ειδα καποιο λινκ η αναφορα για αυτα που λεει. Οχι οτι δεν εχει ενδιαφερτοντα και σωστα στοιχεια. Κρατος στηθηκε αλλα δεν ηταν το κρατος που επρεπε.
Ωστοσο ηταν ετη φωτος μπροστα απο αυτο που προυπηρχε και απο αυτα που υπαρχουν στην περιοχη. Ας μην μεμψιμοιρουμε συνεχεια.
Με την ιδια λογικη θα μπορουσε καποιος να ισχυριστει οτι πασχουμε απο εθνομηδενισμο και αποκλεισμο των ιστορικων στοιχειων. Δεν ειδα ουτε μια φορα να αναφερεται οτι η επανασταση εγινε απεναντι στην Οθωμανικη αυτοκρατορια και για τις συνθηκες της εποχης.
Γενικα ειναι ενα αρθρο που προσπαθει να αποσυσχετισστει απο οποιαδηποτε ιστορικη αναφορα σε συγκεκριμενη περιοδο και κατασταση και μιλαει μονο για την σημερινη προβληματικη σχεση του Ελληνα πολιτη με το Ελληνικο κρατος.
Παναγιώτης Μποζέλος 29.3.2016 | 00:42
@atman σκοπίμως απέφυγα ιστορικές αναφορές και διασυνδέσεις, επιχειρώντας να εστιάσω περισσότερο στην προβληματική σχέση του σύγχρονου πολίτη με το κράτος. Η 25η του Μάρτη θα μπορούσε να είναι ημέρα αναστοχασμού, πλην μόνο εορταστική. Όσον αφορά στο θέμα της εθνικής υπερηφάνειας και των παρελάσεων, νομίζω ότι καθιστώ σαφές ότι το πρώτο είναι προσωπική άποψη και το δεύτερο "γούστο", χωρίς να αξιώνω από κάποιον να τα συμμεριστεί. Απλώς επιχειρηματολογώ γι αυτά που αντιλαμβάνομαι εγώ, με το δικό μου τρόπο σκέψης. Πως αλλιώς; Το βρίσκω βαρετό να γράφω mainstream απόψεις, γιατί ούτως ή άλλως αυτές έχουν διατυπωθεί ξανά και ξανά. Αν έχω να προσφέρω μια διαφορετική οπτική, τότε καλώς. Άλλωστε, πιστεύω ότι η δυναμική του δημόσιου λόγου βρίσκεται στη συνισταμένη του και όχι στις επιμέρους συνιστώσες του. Όσο μεγαλύτερο το εύρος, τόσο το καλύτερο. Μιας και αναφερθήκατε σε εθνομηδενισμό, αν θέλετε την άποψη μου επί της κοινωνικής οργάνωσης του έθνους-κράτους, θεωρώ ότι σε βάθος αιώνων μάλλον πρόκειται να εξασθενίσει δραματικά. Οι κοινωνίες εξελίσσονται δραματικά και ίσως αλλάξουν προς μορφές μη αναγνωρίσιμες από εμάς.

Το ύφος του λόγου μου ίσως είναι κάπως αυστηρό, αλλά τα όσα διατυπώνω είναι απλές απόψεις και στοχασμοί επί θεμάτων. Επιφυλάσσομαι για όλα και ελπίζω να μη γίνομαι παρεξηγήσιμος.
avatar
atman 29.3.2016 | 22:27
@Παναγιωτη η αποψη για τις παρελασεις πχ δεν ειναι μειοψηφικη, ιδιως στον συγκεκριμενο (ιστο)χωρο. Απο την αλλη το πλειοψηφικο (σε οποιοδήποτε χωρο) δεν σημαινει οτι ειναι και σωστο, ειναι μεγαλη κουβεντα το θεμα. Η οτι καμια φορα η κριση των πραγματων μπορει να ειναι αποκλειστικα αισθητικη, αλλα δεν ξερω αν αυτο ειναι σοφο.

Σε καθε περιπτωση καθε συζητηση που θελει να μιλησει για τις απαρχες του νεοτερου ελληνικου κρατους, αγνοωντας τις ιστορικες συνθηκες που το γενησαν θα την χαρακτηριζα μιση.
avatar
Ανώνυμος/η 28.3.2016 | 08:53
Οι ιδεολογικες ζυμωσεις γινονται με αργους ρυθμους.
Οταν επιτυγχανεται μια καποια ομοιογενεια, οι διχασμοι και οι αντιθεσεις μειωνονται.
Ολα αυτα βεβαια μεχρι να πεσουν νεες ιδεες, νεα γνωση, τα καινουρια υλικα στο μειγμα...

Πολυ απλουστευμενα βεβαια ολα τα παραπανω, μια που η ερμηνεια της ιστοριας και η ιστορια των ιδεων που τη συνοδευει ανα εποχη, απαιτει μια βαθυτερη κοινωνιολογικη προσεγγιση.
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια