ΑΘΗΝΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ 1940: Η πείνα

Ο οικονομικός στραγγαλισμός από τους κατακτητές οδήγησε σε θάνατο από πείνα εκατοντάδες χιλιάδες Αθηναίους, σ’ έναν πρωτόγνωρο λιμό για τα δεδομένα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
28.10.2015

Τον χειμώνα του 1941-42, όταν η πείνα έπληξε την Αθήνα, ο φωτογράφος Δημήτρης Χαρισιάδης φωτογράφισε τους Αθηναίους με φανερά τα σημάδια της πείνας και της κακουχίας. Σκοπός του ήταν η διοχέτευση αυτού του υλικού στο εξωτερικό, ώστε να επισπευστεί η χορήγηση επισιτιστικής βοήθειας. Το 1943 το υλικό αυτό συμπεριλήφθηκε στο λεύκωμα Σούπα του παιδιού και ΙΚΑ Πειραιώς. Οι φωτογραφίες είναι από αυτό το λεύκωμα. Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη.

 

O μεγάλος λιμός έφερε την πόλη της Αθήνας και τους κατοίκους της σε απάνθρωπα όρια, σε καταστάσεις που είχαν να εμφανιστούν από τους αρχαίους χρόνους. Τα θύματα του λιμού μετριούνται σε εκατοντάδες χιλιάδες, γεγονός που, αν το δούμε αναλογικά, αποδεικνύει ότι η δοκιμασία που πέρασε ο αθηναϊκός λαός υπήρξε πρωτόγνωρη, ακόμα και γι' άλλες χώρες που λεηλάτησαν οι δυνάμεις του Άξονα. Τα στοιχεία όλων των ιστορικών συγκλίνουν στο ότι Γερμανοί και Ιταλοί προχώρησαν στη συστηματική καταλήστευση των κατεχόμενων χωρών από πρώτες ύλες, τρόφιμα και εργατικό δυναμικό, κατά παράβαση των κανόνων περί επιτάξεως σε κατεχόμενη χώρα που ορίζουν διάφοροι διεθνείς κανονισμοί. Στο μυαλό των ναζί οι Έλληνες ήταν ένας λαός που είχε φυλετικά διαβρωθεί, δεν ανήκε στις «ανώτερες» φυλετικές τάξεις, οπότε η αντιμετώπισή του δεν χρειαζόταν να διαφέρει από αυτήν ενός ζώου.


Η ζωή στην Αθήνα μετά τις 27 Απριλίου, ημέρα παράδοσης της πόλης στους Γερμανούς, δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω στην παλιά της καθημερινότητα. Ήδη, από τους πρώτους μήνες, αποκλεισμένοι άνθρωποι έψαχναν απεγνωσμένα για μια υποτυπώδη στέγη: φαντάροι που δεν μπορούσαν να γυρίσουν στις πατρίδες τους, εκτοπισμένοι της Αν. Μακεδονίας και Θράκης από τους Βούλγαρους (έφταναν τους 100.000), Πειραιώτες που είχαν μείνει χωρίς σπίτι μετά την καταστροφή του λιμανιού από την έκρηξη του αγγλικού μεταγωγικού και τον βομβαρδισμό της γερμανικής αεροπορίας.

 

Η σκληρότερη περίοδος υπήρξε ο χειμώνας του 1941-1942, εξαιτίας του μεγάλου ψύχους και του βρετανικού αποκλεισμού, που δυσκόλευε ακόμα περισσότερο τη διακίνηση των αγαθών. Οι κατεστραμμένες υποδομές και τα οδικά δίκτυα απέκλειαν την Αθήνα από τις παραγωγικές περιοχές της χώρας και τα πλέον ζωτικά είδη, με αποτέλεσμα οι κάτοικοί της να «συνηθίσουν» στο θέαμα ατροφικών παιδιών που ψαχούλευαν στα σκουπίδια και εκατοντάδων νεκρών σε πεζοδρόμια και δρόμους της πρωτεύουσας που κείτονταν άθαφτα.

 

Ο ακατάσχετος πληθωρισμός (για παράδειγμα, τον Νοέμβριο του 1944 μια νέα δραχμή ισοδυναμούσε με 50 δισ. προπολεμικών δραχμών), απόρροια της κατεστραμμένης οικονομίας, είχε θέσει ουσιαστικά στο περιθώριο κάθε νομισματική συναλλαγή. Χαρακτηριστικό είναι ότι τον Σεπτέμβριο του 1941 μια χρυσή λίρα στοίχιζε 961 δραχμές, τον Ιούλιο του 1943 1.662.890 και τον Αύγουστο του 1944 2.390.846.153. Κάπως έτσι φτάσαμε στο σύστημα της «μαύρης αγοράς», ενός συστήματος χωρίς κανέναν κρατικό, ηθικό και κοινωνικό κανόνα. Από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Ιούνιο του 1942 η τιμή του ψωμιού αυξήθηκε 89 φορές. Το λάδι στην Αθήνα, ενώ προπολεμικά πωλούνταν 44 δραχμές η οκά, τον Οκτώβριο του '41 είχε φτάσει τις 800 δραχμές και τον Ιανουάριο του '42 τις 4.500. Στο αποκορύφωμα των δυσκολιών, πηγές της εποχής αναφέρουν ότι ολόκληρες μονοκατοικίες ανταλλάσσονταν με τρεις τενεκέδες λάδι. Υπολογίζονται ότι σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής 60.000 ιδιοκτησίες (σπίτια, οικόπεδα, διαμερίσματα) άλλαξαν χέρια στην Αθήνα.


Τα ποσά που αναγκάστηκε να πληρώσει η Ελλάδα στους κατακτητές της υπήρξαν τα υψηλότερα κατά κεφαλήν της κατεχόμενης Ευρώπης και έφτασαν στο 113,7% του ΑΕΠ της χώρας. Τον Μάιο του 1941 κατασχέθηκαν όλα τα διαθέσιμα, ζωτικής σημασίας εμπορεύματα και τα βιομηχανικά προϊόντα και στάλθηκαν στη Γερμανία. Με τον νόµο 108/1941 της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου, το γερµανικό κράτος απαλλασσόταν και από κάθε υποχρέωση αποζηµίωσης. Τον επόµενο χρόνο, μάλιστα, µε τον νόµο 1586/1942 η Ελλάδα αποζηµίωνε τους Γερµανούς υπηκόους «διά πάσας τας λόγω των πολεµικών επιχειρήσεων... επί ελληνικού κρατικού εδάφους προξενηθείσας ή προξενουµένας έτι ζηµίας». Ένα εκατομμύριο περίπου χρυσές λίρες, προερχόμενες κυρίως από την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, πωλήθηκαν σε εξευτελιστικές τιμές στη Γερμανία μέσω της Τράπεζας της Ελλάδος. Επιχειρήσεις που αρνήθηκαν να δεχτούν ως «συνεταίρους» τους Γερμανούς έκλειναν και τα κινητά τους μέρη στέλνονταν στη Γερμανία.


Η σκληρότερη περίοδος υπήρξε ο χειμώνας του 1941-1942, εξαιτίας του μεγάλου ψύχους και του βρετανικού αποκλεισμού, που δυσκόλευε ακόμα περισσότερο τη διακίνηση των αγαθών. Οι κατεστραμμένες υποδομές και τα οδικά δίκτυα απέκλειαν την Αθήνα από τις παραγωγικές περιοχές της χώρας και τα πλέον ζωτικά είδη, με αποτέλεσμα οι κάτοικοί της να «συνηθίσουν» στο θέαμα ατροφικών παιδιών που ψαχούλευαν στα σκουπίδια και εκατοντάδων νεκρών σε πεζοδρόμια και δρόμους της πρωτεύουσας που κείτονταν άθαφτα. Σύμφωνα με τα αρχεία των κατοχικών Αρχών, τον Νοέμβριο του 1941 ο αριθμός των νεκρών τετραπλασιάστηκε σε σχέση με τον αντίστοιχο της περιόδου 1931-1940, ενώ το διάστημα Ιανουαρίου-Μαρτίου εξαπλασιάστηκε. Ο αριθμός άγγιζε τους 300-400 νεκρούς την ημέρα μόνο τον Δεκέμβριο. Με στοιχεία από το Ελληνικό Υπουργείο Ανοικοδομήσεως, το β΄εξάμηνο του 1941 οι γεννήσεις στην Αθήνα ήταν 5.400 και οι θάνατοι 20.300, δηλαδή πέθαναν 15.000 άνθρωποι περισσότεροι απ' όσους γεννήθηκαν. Το α΄εξάμηνο του 1942 η «μακάβρια» διαφορά εκτινάχθηκε στους 22.500 περισσότερους νεκρούς. Ακόμα και αυτοί οι επίσημοι αριθμοί, όμως, παρουσιάζουν συντηρητικά το πρόβλημα, καθώς οι θάνατοι δεν αναφέρονταν επίσημα σκοπίμως, προκειμένου τα κουπόνια διατροφής των αποθανόντων να χρησιμοποιούνται από συγγενείς.

 

 

 

 

 

 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
30 Σχόλια
Alice_Dahlia 28.3.2013 | 16:46
Η φρίκη του πολέμου σε λίγες εικόνες. Αν με ρωτούσε αύριο το παιδί μου "τί είναι πόλεμος", μόνο αυτές θα του έδειχνα. Χωρίς καθόλου λόγια.
oddlabs 29.3.2013 | 13:36
αν είχα παιδί και με ρώταγε, θα είχα πολύ υλικό από τη σημερινή εποχή
Δον Ιδιώτης 28.10.2014 | 12:11
Ύβρις προς τους ανθρώπους που έζησαν στην κατοχή αυτό που έγραωψες...
peloma boq 28.10.2014 | 16:51
Πιθανότατα ο oddlabs εννοεί ότι σε κάποιες περιοχές του κόσμου ο πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ και δεν είναι κάτι "από το αρχείο" (σε παγκόσμια κλίμακα πάντα) αλλά κάτι που υπάρχει ακόμα.

Τώρα, στο σπάνιο ενδεχόμενο που ο σχολιαστής ανήκει στο μεταπολιτευτικό νεοελληνικό είδος ανθρώπου που εν χορώ φωνάζει "ΧΟΥΝΤΑ ΧΟΥΝΤΑ" έξω από τη βουλή ή θεωρεί ότι στο δικό του φαντασιακό υπάρχει ένας πόλεμος (με τους μπάτσους, τους αριστερούς, τους δεξιούς, τον εαυτό του) και το συγκρίνει αυτό με την Κατοχή, τότε κρίμα, περαστικά και καλά μυαλά.
Renton 28.10.2014 | 18:29
@Δον Ιδιώτης
Γιατί σου κακοφαίνεται, για τα σημερινά δεδομένα ναι οι εικόνες που θα δείξει θα είναι ακραίες, άνθρωποι άστεγοι να τρώνε απ τα σκουπίδια εν έτη 2014. Αν και αν ζούσες και τότε, υπερβολές θα χαρακτήριζες επίσης και αυτά τα ντοκουμέντα.
Ψηλά τακούνια 28.10.2016 | 11:52
Δεν καταλαβαίνω γιατί πρέπει να μπαίνουμε πάντα σε μια διαδικασία να συγκρίνουμε ποιά εποχή ήταν χειρότερη. Τι νόημα έχει; Τα παιδιά θα πρέπει να μάθουν και για τα δύο. Και για την πείνα του '40 και όλες τις κακουχίες που έζησε εκείνη η γενιά αλλά παράλληλα ζώντας σε δύσκολες οικονομικές καταστάσεις σήμερα να ξέρουν και τι γίνεται σήμερα. Και όταν λέω σήμερα δεν εννοώ μόνο την ανέχεια που επικρατεί στη χώρα μας αλλα και το τι γίνεται στις γείτονικές χώρες που ζούν πολέμους και παιδάκια δεν έχουν να φάνε ούτε μπορούν να πάνε σχολείο. Η φρίκη του πολέμου είναι πανανθρώπινη και δυστυχώς διαχρονική.
avatar
σταδαίος 28.3.2013 | 17:09
Άνατριχιαστικό...
πατλακι 28.3.2013 | 21:16
και η ιστορία θα επαναληφθεί;; μάλλον για εκεί το πάμε.... δεν θέλω να ζήσω κάτι τέτοιο!
avatar
scotto 29.3.2013 | 10:59
Νομιζω οτι δεν εχετε αντιληφθει τι σημαινει πεινα. Αυτα που δειχνουν οι φωτογραφιες ειναι οντως πεινα. Αυτο που ζουμε σημερα μπορει να λεγεται "θεαματικη πτωση βιωτικου επιπεδου" αλλα οχι, Δεν συγκρινεται!
avatar
pane 28.10.2014 | 15:35
οι οικονομικές κρίσεις μερικές φορές λύνονται με πολέμους. Εκτός κι αν θεωρείτε ότι ο πόλεμος του 40 δεν έχει σχέση με την κρίση του 29
ein Steppenwolf 29.3.2013 | 14:45
> Η σκληρότερη περίοδος υπήρξε ο χειμώνας του 1941-1942, εξαιτίας του μεγάλου ψύχους και του βρετανικού αποκλεισμού, που δυσκόλευε ακόμα περισσότερο τη διακίνηση των αγαθών.

Τι ήταν αυτός ο «βρετανικός αποκλεισμός» δε μας λέτε! Μόνο μια αναφορούλα εν παρόδω…
avatar
scotto 29.3.2013 | 15:25
Βοηθηστε μας εσεις να κατανοησουμε. Μεσα απο μια δικη σας περιγραφη η με καποιο λινκ διαφωτιστικο
ein Steppenwolf 29.3.2013 | 16:47
Οι Βρετανοί με ναυτικό αποκλεισμό εμπόδιζαν τη μεταφορά τροφίμων στην Ελλάδα, μια χώρα που ποτέ δεν είχε υπάρξει αυτάρκης σε τρόφιμα. Ο αποκλεισμός συμπίπτει με τη μεγάλη πείνα. Τελικά στα τέλη της άνοιξης του 1942 τερματίστηκε και τα χειρότερα πέρασαν.
ein Steppenwolf 29.3.2013 | 16:52
[Μεγάλος Λιμός στην Ελλάδα](http://bit.ly/YOlpJs)
avatar
Ανώνυμος/η 28.10.2014 | 12:02
Βρετανικός αποκλεισμός...στην χερσόνησο του Αίμου; Γιατί εάν δεν απατώμαι το 1941/42 ο Άξονας έλεγχε όλη την περιοχή μέχρι τα σύνορα της ΕΣΣΔ.Μήπως,λέω μήπως,οι δυνάμεις του Άξονα επί ελληνικού εδάφους είχαν την ίδια και μεγαλύτερη ευθύνη να θρέψουν τους κατακτημένους λαούς ή έστω να μην αρπάξουν την συνολική Ελληνική αγροτική/ζωική παραγωγή;Γιατί μια χαρά περνούσαν τα τρένα από την Βουλγαρία του Άξονα και την Γιουγκοσλαβία και δεν υπήρχε πρόβλημα από την τότε φίλια στον Άξονα ΕΣΣΔ να πουλήσει σιτηρά.Να μην μιλήσουμε ότι στο Τυρρηνικό πέλαγος δεν υπήρχαν τότε σημαντικές δυνάμεις του RN,λόγω εγγύτητας των παράκτιων πυροβολαρχιών και των αεροδρομίων.
Αλλά είπαμε κακοί Άγγλοι...
avatar
Ανώνυμος/η 28.10.2014 | 13:08
Γράψε λάθος για την ΕΣΣΔ,είδα '40/41.
avatar
Gogo! 28.10.2014 | 08:51
Η χαρά της κρίσης πανικού
Living_in_a_material_world 28.10.2014 | 09:37
δεν υπάρχει νομίζω ελληνόπουλο γενημένο στη δεκαετία του 50 που να μην άκουσε άπειρες φορές από του γονείς του:Tι θα πει δεν σ΄αρέσει το φαγητό;;,αυτό έχουμε αυτό θα φας..εσείς δεν περάσατε κατοχή..εσείς δεν περάσατε κατοχή ,οι εικόνες εξηγούν τα γονεϊκά λόγια..
Ψηλά τακούνια 28.10.2016 | 11:44
Και οι γιαγιάδες μας μαγειρεύουν πάντα με πολύ πολύ λάδι στο φαγητό. Και αυτό κατάλοιπο της κατοχής και των όσων πέρασαν.
avatar
LANTUS 28.10.2016 | 17:53
https://www.youtube.com/watch?v=hhJJrlY-6_U
vasilias jullian 28.10.2014 | 10:07
Που να δειτε την πινα του 2014...
μυθικός αστός 28.10.2014 | 16:37
Δε μας στέλνεις καμιά φωτογραφία να τη δούμε;
Renton 28.10.2014 | 18:25
μα τι θεό, θα βγω με μια μηχανή αύριο και θα σου στείλω. Το μη συγκρίσιμο με το '41 δεν σημαίνει ότι για τα σημερινά δεδομένα δεν υπάρχουν αντίστοιχες ακραίες καταστάσεις φτώχειας και λιμοκτονίας.
vasilias jullian 28.10.2014 | 19:32
Το οτι δεν πεινας εσυ δεν σημαινει οτι δεν πειναει κανεις! Κανε μια βολτα ;)
μυθικός αστός 29.10.2014 | 21:15
Ακόμα περιμένω εκείνες τις φωτογραφίες που υποσχεθήκατε.
avatar
Ανώνυμος/η 31.10.2014 | 19:16
Μάλλον εσκεμμένα έχεις γράψει το πείνα με γιώτα, για να τονίσεις οτι δεν υπάρχει πραγματική πείνα σήμερα. Λάθος κάνω?

Ίσως μάλιστα να υπαινίσσεσαι οτι όλοι νοιάζονται μόνο να βγαίνουν και να διασκεδάζουν? (βλ. Πίνα κολάντα-Piña colada?)
vasilias jullian 31.10.2014 | 23:10
Οχι φιλε μ...λαθος του κινητου.., απλως ο κυριος αστικος μυθος ζει σε αλλον πλανιτη....περιμενει φωτογραφιες για να δει τι γινεται στον κοσμο... τι να πω...
avatar
Ανώνυμος/η 1.11.2014 | 16:11
Κοίτα, δεν θα διαφωνήσω οτι υπάρχει κόσμος πολύς που πεινάει (τα συσσίτια πάνε κι έρχονται). Αλλά με την πείνα της κατοχής δεν μπορεί να συγκριθεί.

Στην κατοχή η πείνα έσπειρε το θάνατο: οι ευαίσθητες κατηγορίες, παιδιά και ηλικιωμένοι, ήταν οι πρώτοι που πλήγηκαν. Υπάρχουν περιοχές στην Ελλάδα που μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού τους χάθηκε από την πείνα.

Σήμερα δεν έχει σημειωθεί, τουλάχιστον προς το παρόν, κάποιο περιστατικό θανάτου από τέτοια αιτία.
Tsitsibonny 28.10.2014 | 17:01
Η γιαγιά μου πάντως εκτός απο αυτη την πείνα που πολυ τρομερά περιγράφεται μέσα απο τις εικόνες μου μιλάει πάντα και για την πείνα που ένιωθε και νιώθει ακομα επειδη υποχρεώθηκε να σταματατησει το σχολείο. Το ξερω άσχετο αλλα το βρίσκω πολυ σχετικό.
Nklt than 28.10.2014 | 21:02
Όπως και να το πάρουμε δεν γίνεται να συγκριθεί το 1940 με το 2014. Φυσικά συμφωνώ ότι σήμερα ο κόσμος πεινάει. Δεν το διαπραγματεύομαι. Απλά σκεφτείτε όπως θα κάθεστε στο σπιτάκι σας, να μπαίνουν μέσα οι Γερμανοί και να σας επιτάσσουν τα τρόφιμα και όλα σας τα υπάρχοντα. Να ακούτε φωνές και να κρύβεστε στις αυτοσχέδιες κρυψώνες στα υπόγεια σας.Να μην είστε σε θέση να κάνετε το αυτονόητο. Ακόμη και να ανοίξετε το παράθυρο. Είδα τις εικόνες και πάγωσα. Είμαστε τυχεροί όσοι δεν περάσαμε κάτι τέτοιο. Βέβαια ναι.. σήμερα περνάμε ένα άλλο είδος "πολέμου".Δεν μένω στη Αθήνα και σαφώς δεν γνωρίζω τι παίζει εκεί. Αλλά είμαι σίγουρη πως όσοι μένετε εκεί αντικρίζετε κάθε μέρα σκληρές εικόνες.