Χαρακτηριστικοί σταθμοί στη ζωή και στη σκέψη του Καστοριάδη έως το 1968

Mέρος Α'
10.10.2014 | 17:35

Από τον Γιώργο Οικονόμου

1949: Κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού Socialisme ou Barbarie, του οποίου κύριος εμψυχωτής και καθορίζων τον προσανατολισμό του είναι ο Καστοριάδης.

 

1922: Γέννηση στις 11 Μαρτίου στην τότε ονομαζόμενη Κωνσταντινούπολη του Κορνήλιου Καστοριάδη, του οποίου η οικογένεια (Καίσαρ και Σοφία) τον Ιούλιο μετακομίζει στην Αθήνα.


1937: Εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών όπου σπουδάζει Νομικά, Οικονομία και Φιλοσοφία.
Εντάσσεται ήδη από την τελευταία τάξη του Γυμνασίου στην ΟΚΝΕ, την οργάνωση νεολαίας του ΚΚΕ. Τα τρία μέλη του πυρήνα στον οποίο ανήκε ο Καστοριάδης συλλαμβάνονται απο την αστυνομία του δικτατορικού καθεστώτος βασανίζονται αλλά δεν τον καταδίδουν. Από την οργάνωση αποχωρεί μετά από λίγο διάστημα.


1941: Εναντιώνεται στον «σωβινιστικό προσανατολισμό» του ΚΚΕ και ιδρύει μαζί με άλλους την «Νέα Εποχή», παράνομη ομάδα και περιοδικό.


1942: Προσχωρεί στην τροτσκιστική ομάδα του Αγι Στίνα (ψευδώνυμο του Κερκυραίου αγωνιστή Σπύρου Πρίφτη), πολλά μέλη της οποίας εκτελέσθηκαν από την ΟΠΛΑ, τη μυστική αστυνομία του ΚΚΕ, όπως έχει γράψει ο ίδιος αλλά και ο Στίνας στο βιβλίο του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ- ΟΠΛΑ. Θα διατηρήσει μέχρι το τέλος μεγάλη φιλία με τον Στίνα, ο οποίος θα είναι ο πρώτος ουσιαστικός εισηγητής των ιδεών του στην Ελλάδα και ο πρώτος μεταφραστής του. Το στεφάνι που έστειλε ο Καστοριάδης στην κηδεία του το 1987 έγραφε: «στον οιονεί πατέρα μου».


1944: Δημοσιεύει τα πρώτα του κείμενα στα Ελληνικά για τις κοινωνικές επιστήμες και τον Max Weber στο περιοδικό Αρχείον Κοινωνιολογίας και Ηθικής.


1945: Φεύγει από την Ελλάδα για το Παρίσι ως υπότροφος της Γαλλικής κυβερνήσεως με το πλοίο «Ματαρόα» μαζί με άλλους περίπου διακόσιους νέους Ελληνες μεταξύ των οποίων ο Κώστας Αξελος, ο Κώστας Παπαιωάννου, η Μιμίκα Κρανάκη, ο Νίκος Σβορώνος κ.ά. Στην αλλοδαπή οι περισσότεροι μεγαλούργησαν ενώ, στην μεταδεκεμβριανή και εμφυλιακή Ελλάδα θα ανταμείβονταν σίγουρα με φυλακή, εξορία στα ξερονήσια ή εκτελεστικό απόσπασμα, όπως χιλιάδες άλλοι νέοι. Στο Παρίσι προσχωρεί στο τροτσκιστικό Διεθνιστικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCI).
Προτίθεται να συγγράψει μία διατριβή της οποίας το θέμα ήταν ότι κάθε ορθολογική θεμελίωση της φιλοσοφίας οδηγεί σε απορίες, αδιέξοδα και αντιφάσεις. Το σχέδιο αυτό δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, όμως η αντίληψη αυτή καθόρισε την μετέπειτα πνευματική του πορεία, και υπάρχει σε πολλά κείμενα του.


1946: Στο εσωτερικό του PCΙ συγκροτεί μία ομάδα μαζί με τον Claude Lefort και άλλους, γνωστή ως «τάση Chaulieu-Montal»- τα ψευδώνυμά τους.
«Για το καθεστώς της Σοβιετικής Ενωσης και κατά της υπερασπίσεώς της», Bulletin interieur du PCI, No 31, Αύγουστος 1946 (Τώρα στο Η γραφειοκρατική κοινωνία 1).


1948: Αποχωρεί από το PCΙ διαρρηγνύοντας οριστικά τις σχέσεις του με τον τροτσκισμό και ιδρύει μαζί με τον Claude Lefort και άλλους την ομάδα Socialisme ou Barbarie. Αρχίζει να εργάζεται ως οικονομολόγος στον ΟΟΣΑ.


1949: Κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού Socialisme ou Barbarie, του οποίου κύριος εμψυχωτής και καθορίζων τον προσανατολισμό του είναι ο Καστοριάδης.
Διαγράφονται οι διαφωνίες με τον τροτσκισμό και καταγγέλλεται το καθεστώς εξουσίας στην ΕΣΣΔ ως το «αποτελεσματικότερο όργανο εκμετάλλευσης και καταπίεσης των μαζών» καθώς επίσης και η «δικτατορία του προλεταριάτου» ως η δικτατορία του Κομμουνιστικού Κόμματος.

 

1953: «Sur la dynamique du capitalisme» («Η δυναμική του καπιταλισμού»), κριτική της οικονομικής θεωρίας του Μαρξ, ο οποίος την παρουσίασε ως επιστήμη. Η κρίση του καπιταλισμού δεν είναι η «αναρχία της αγοράς», η υπερπαραγωγή, η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου ή η πτώση του ποσοστού του κέρδους.
Η κριτική στον Μαρξ θα συνεχισθεί στα επόμενα έτη και θα επεκτείνεται διαρκώς σε όλους τους τομείς (οικονομία, πολιτική, φιλοσοφία) μέχρι της πλήρους απορρίψεως του. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί στον βίο και στο έργο του Καστοριάδη είναι η διαρκής και συνεχής απόρριψη των ζωτικών μύθων και αρμών του μαρξισμού και του κομμουνισμού. Η απόρριψη του σοβιετικού μοντέλου και των κομμουνιστικών κομμάτων, η απόρριψη του λενινισμού και του μαρξισμού, δεν ακολουθείται από υιοθέτηση του μαοϊσμου ή άλλου είδους κομμουνισμού, όπως έκαναν πάρα πολλοί διανοούμενοι της Αριστεράς.


1955-57: «Το περιεχόμενο του σοσιαλισμού». Κριτική σε ιδέες του Μαρξ και των μαρξιστών. Σοσιαλισμός δεν είναι η «εθνικοποίηση», η «κρατικοποίηση», η «σχεδιοποίηση» ή η άνοδος του βιοτικού επιπέδου, αλλά η αυτόνομη δραση των ανθρώπων και η οργάνωση της αυτονομίας τους. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η λέξη «σοσιαλισμός» στα πρώτα κείμενα του, ουσιαστικώς σημαίνει αυτό που θα ονομάσει αργότερα αυτονομία, και ως εκ τούτου δεν έχει τίποτε το κοινό με την πρακτική των ανατολικών «σοσιαλιστικών» καθεστώτων, ούτε με την εκδοχή των σοσιαλιστικών, σοσιαλδημοκρατικών ή κομμουνιστικών κομμάτων της Δύσεως. Για το νέο ήθος και ύφος που εισάγει το κείμενο αυτό ας αναφέρουμε ενδεικτικως την αποψή του ότι πρέπει να λαμβάνεται υπ'όψιν η ψυχοσεξουαλική διάσταση του ατόμου για όλα τα πράγματα και όλες τις αντιλήψεις που συμβαίνουν εντος της κοινωνίας. Τονίζεται η αναγκαιότητα και η σημασία της άμεσης δημοκρατίας σε όλους τους τομείς για την πραγματική κυριαρχία των ανθρώπων, για την λήψη των αποφάσεων και την άσκηση της εξουσίας από τους ίδιους τους ανθρώπους χωρίς αντιπροσώπους. Ετσι η άμεση δημοκρατία είναι η πολιτική οργάνωση που αντικαθιστά το σχήμα του σοσιαλισμού. Η εξουσία αυτή πρέπει να αλλάξει όχι μόνο την πολιτική οργάνωση αλλά και την μορφή και την οργάνωση της εργασίας και της τεχνικής, την οικονομία, την παιδεία, τις σχέσεις, και εν γένει όλη την κοινωνική ζωή. Προτείνονται τα συμβούλια ως καθολική μορφή οργανώσεως της κοινωνίας, η εξίσωση των μισθών και των εισοδημάτων, και η κατάργηση της γραφειοκρατίας και της ιεραρχίας. Προς τον σκοπό αυτό ο «οικονομικός υπολογισμός» θα πρέπει να γίνεται με αφετηρία τους χρόνους εργασίας και να βασίζεται στην ισοδυναμία/ ισαξία όλων των εργασιών.


1958: Η ομάδα, η οποία αριθμεί περίπου σαράντα άτομα (το περιοδικό πουλάει περίπου 700 αντίτυπα), εκδίδει το πρώτο τεύχος του εργατικού περιοδικού της Pouvoir Ouvrier.
Αποχώρηση του Lefort, του Simon και άλλων οι οποίοι ίδρυσαν την ILO (Informations et Liaisons Ouvrieres), ένεκα διαφωνιών με τις απόψεις του κειμένου, «Προλεταριάτο και οργάνωση». Οπως όλα σχεδόν τα κείμενα πριν από την δημοσίευση τους, έτσι και αυτό συζητήθηκε εντός της ομάδας και- όπως και άλλα- συνάντησε αντιθέσεις στους κόλπους της. Κυρίως η άποψη ότι έπρεπε να προχωρήσουν σε οργανωτική ανασυγκρότηση οδήγησε στην αποχώρηση των ανωτέρω. Η διαφωνία αυτή δεν ήταν η μόνη αλλά επακολούθησαν και άλλες.


1959: «Προλεταριάτο και οργάνωση». Κριτική και απόρριψη της παραδοσιακής λενινιστικής θεωρίας για την οργάνωση της εργατικής τάξεως και το Κόμμα και η διατύπωση μιας καινούριας αντιλήψεως για τον ρόλο και την δομή της πολιτικής οργάνωσης: αυτονομία των μονάδων βάσης, άμεση δημοκρατία, συλλογικές αποφάσεις από όλους τους ενδιαφερομένους, αιρετοί και ανακλητοί αντιπρόσωποι.


1960-61: «Το επαναστατικό κίνημα στον σύγχρονο καπιταλισμό». Η ανάλυση των νέων μορφών του συγχρόνου καπιταλισμού εν συγκρίσει με αυτόν του 19ου αιώνα: η φθορά σημαντικών παραδοσιακών αξιών, όπως η εργασία, η οικογένεια, η θρησκεία, η εκπαίδευση. Για πρώτη φορά εισάγεται η έννοια της ιδιωτικοποίησης/ιδιώτευσης (privatisation), της αδιαφορίας για τα κοινά και της πολιτικής απάθειας: «η ιδιώτευση του ατόμου είναι το πιο έντονο χαρακτηριστικό των συγχρόνων καπιταλιστικών κοινωνιών». Οι μόνες αξίες που προβάλουν είναι η κατανάλωση και η παντός είδους διασκέδαση. Κριτική σε βασικές απόψεις του Μαρξ και απόρριψή τους, όπως λ.χ. ότι η εργατική δύναμη είναι εμπόρευμα. Η «επισήμανση της ανάγκης αναπροσανατολισμού του επαναστατικού κινήματος στις διαμορφωμένες νέες συνθήκες». Το τελευταίο δεν πρέπει να ασχολείται μόνο με το οικονομικό ζήτημα αλλά και με τις ανθρώπινες σχέσεις εν γένει, την οικογένεια, την γυναίκα, τους νέους, την ψυχοσεξουαλική ζωή, την καθημερινή ζωή κ.ά.
Παρακολουθεί τα σεμινάρια του Lacan και αρχίζει την προσωπική του ψυχανάλυση. Η ενασχόληση του με την φροϋδική θεωρία και την ψυχανάλυση θα επηρεάσει την μετέπειτα πορεία του και θα παίξει βαρύνοντα ρόλο στην συγκρότηση της θεωρίας του για την φαντασία και την δημιουργία.
Επαγγελματικώς γίνεται Chef de la division des etudes nationales στον ΟΟΣΑ.
Προσκαλεσμένος του Πανεπιστημικού Ινστιτούτου Ευρωπαϊκών Σπουδών του Τορίνου για μια σειρά μαθημάτων πάνω στα «Προβλήματα ισορροπίας και ανάπτυξης της σύγχρονης ευρωπαϊκής οικονομίας».


1963: Οι P. Brune, J.-F. Lyotard, R. Maille, Vega κ.ά. διαφωνούν, αποχωρούν και διατηρούν το Pouvoir Ouvrier.


1964: «Να ξαναρχίσουμε την επανάσταση». Η απόρριψη του μαρξισμού στον τομέα της οικονομίας, της πολιτικής και της οργάνωσης: «Εκτος από μερικές αφηρημένες ιδέες, τίποτε από ό.τι είναι ουσιώδες μέσα στο Κεφάλαιο δεν συναντάται στην σημερινή πραγματικότητα». Η ριζοσπαστική αυτή διατύπωση θα επισύρει την οργή και τις κακοήθεις ύβρεις των απανταχού μαρξιστών και κομμουνιστών.


1964-65: «Μαρξισμός και επαναστατική θεωρία». Ολοκληρώνει την φιλοσοφική κριτική του στον μαρξισμό, απορρίπτοντας τον ως θεωρία της ιστορίας και της κοινωνίας και ως θεωρία του προτάγματος της αυτονομίας. «Θα πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στο να μείνουμε μαρξιστές η στο να μείνουμε επαναστάτες». Απορρίπτει τον οικονομικό ντετερμινισμό του μαρξισμού και τους δήθεν νόμους της ιστορίας και τον κατηγορεί ότι έχει γίνει πια μία ιδεολογία με την ίδια έννοια που έδινε ο Μαρξ στον όρο αυτό: ένα σύστημα ιδεών για τη νομιμοποίηση καθεστώτων εκμετάλλευσης και καταπίεσης (στις ανατολικές χώρες) ή για την αναρρίχηση στην εξουσία ομάδων και κομμάτων (στις άλλες χώρες). Απορρίπτει επίσης και την φονξιοναλιστική και στρουκτουραλιστική εξήγηση στην ανθρωπολογία, την ιστορία και την κοινωνιολογία. Πρώτη ανάπτυξη των εννοιών της φαντασίας, του ριζικού φαντασιακού και των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, του προτάγματος της αυτονομίας, κά., που συγκροτούν την οντολογία του, τις οποίες αναπτύσσει περαιτέρω στο δεύτερο μέρος στη Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Τις έννοιες αυτές δεν σταμάτησε να επεξεργάζεται και να εμβαθύνει ως το τέλος της ζωής του. Εισάγει έτσι μια άλλη καινούργια αντίληψη περί πολιτικής, αντίθετη με αυτήν που εκπορεύεται από την κληρονομημένη σκέψη. Πράγματι ο Καστοριάδης καταδεικνύει ότι η πολιτική σκέψη, από τον Πλάτωνα στον Μαρξ, παρουσιάσθηκε ως εφαρμογή μιας θεωρίας (ή επιστήμης) της ουσίας, μιας εν τέλει μεταφυσικής της ουσίας – της ουσίας της κοινωνίας και της ιστορίας. Θεμελιωμένη η σκέψη αυτή σε μια ταυτιστική οντολογία για την οποία είναι σημαίνει είναι καθορισμένο, συνεκάλυψε τον ιδιάζοντα χαρακτήρα του κοινωνικού-ιστορικού, το οποίο δεν είναι παρά ριζικό φαντασιακό.


1965: «Η κρίση της σύγχρονης κοινωνίας». Η πολιτική έχει μετατραπεί σε αλλοτριωτική χειραγώγηση των ανθρώπων προς όφελος ιδιωτικών συμφερόντων. Υπάρχει κρίση του νοήματος της ζωής και κρίση στον εκκοινωνισμό των νέων ,πράγματα που οδηγούν στην πολιτική απάθεια, στην αδιαφορία για τα κοινά και απόσυρση στην ιδιωτική σφαίρα. Αυτές οι διαπιστώσεις και διαγνώσεις δεν σημαίνουν κα αποδοχή τους από τον Καστοριάδη, ο οποίος πιστεύει ότι η έξοδος από αυτήν την κατάσταση μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την ανάδυση ενος κινήματος, με τη συνειδητή αμφισβήτηση και συλλογική δράση των ανθρώπων. -Το τελευταίο τεύχος του Socialisme ou Barbarie (No 40, Ιούνιος).


1967: Η ομάδα Socialisme ou Barbarie διαλύεται και στο σχετικό κείμενο, που απευθυνόταν στους συνδρομητές και αναγνώστες του περιοδικού, επισημαίνεται η αύξουσα ιδιώτευση των ανθρώπων και η αποπολιτικοποίηση. Χαρακτηριστικά σημειώνεται: «δεν είχαμε ποτέ από την μεριά του κοινού του περιοδικού, τον τύπο απάντησης που ελπίζαμε και ο οποίος θα μπορούσε να μας βοηθήσει στο έργο μας. η στάση του παρέμεινε, εκτός από σπανιότατες εξαιρέσεις, η στάση των παθητικών καταναλωτών ιδεών. Μια τέτοια στάση του κοινού εντελώς συμβιβαστή με τον ρόλο και την στόχευση ενός περιοδικού παραδοσιακού τύπου, καθιστά μακροπρόθεσμα αδύνατη την ύπαρξη ενός περιοδικού όπως το Socialisme ou Barbarie».


1968: Ο Μάης του '68 έρχεται να επαληθεύσει τις αναλύσεις του Καστοριάδη. Πρωτεργάτες στην εξέγερση του Παρισιού, όπως ο Daniel Cohn-Bendit αναγνωρίζουν ότι εμπνεύσθηκαν από τις ιδέες του Καστοριάδη και του περιοδικού Socialisme ou Barbarie. Τα δύσκολα χρόνια της απομόνωσης και της γενικής σιωπής γύρω από τις πρωτοποριακές ιδέες του περιοδικού αντικαθίστανται από την διεθνή αναγνώριση της προσφοράς του. Αργότερα θα αρχίσουν εργασίες και διδακτορικές διατριβές για τον Καστοριάδη και το περιοδικό, που συνεχίζονται μέχρι σήμερα.
«Η προδρομική επανάσταση». Γραμμένο εν θερμώ το κείμενο αυτό (με ψευδώνυμο Jean-Marc Coudray σε βιβλιο που περιείχε επίσης ένα κείμενο του Lefort και ένα του Morin) προβαίνει σε θετική αποτίμηση της εξέγερσης του Μάη '68, σε κριτική του κομμουνιστικού κόμματος και της εργατικής τάξης που υπήρξαν ουραγοί των γεγονότων. Στα γεγονότα αυτά φάνηκε η παθητικότητα της εργατικής τάξης και η υποταγή της στα οικονομικά αιτήματα και στην ιδεολογία της κατανάλωσης. Επιβεβαιώθηκε έτσι η εκ μέρους του απόρριψη του εργατισμού και του δήθεν ιστορικού ρόλου του προλεταριάτου που του είχε αποδώσει ο Μαρξισμός. Επισήμανση της αυτοανάπτυξης και αυτοσυγκράτησης της εξέγερσης καθώς και της άμεσης δημοκρατίας ως μέσου και σκοπού του δημοκρατικού κινήματος.
«Επιλεγόμενα σε μία θεωρία της ψυχής που μπόρεσαν να την παρουσιάσουν ως επιστήμη». Το πρώτο ίσως κείμενο του που δημοσιεύει χωρίς ψευδώνυμο. Ασκεί κριτική στις απόψεις των Λακανικών για τη δήθεν επιστήμη της ψυχανάλυσης, της οποίας αντιθέτως το έργο δεν είναι μία ενέργεια καθορισμένη από πριν πάνω σε ένα αντικείμενο, αλλά η ίδια η πορεία και η διαδικασία μεταξύ του αναλυτή και του αναλυόμενου. είναι ένας αυτο-μετασχηματισμός, μια συνδημιουργία, μια πρακτικο-ποιητική δραστηριότητα, που αποβλέπει στην αυτονομία του ατόμου.

 

To κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στη Νέα Κοινωνιολογία, αρ. 43, χειμώνας 2006-

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
Πρέπει να είστε μέλος για να αναρτήσετε σχόλια

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

CITY GUIDE ΔΗΜΟΦΙΛΗ