Η αποτροπαϊκή αξία του φτερωτού φαλλού

Προφυλάσσει από τη βασκανία, απωθεί την κακή μαγεία, λειτουργεί ως φυλαχτό.
2.1.2013 | 04:48

Μια ιδέα της Μύριαμ Φώτου

που μας διέθεσε και τις φωτογραφίες

από ένα γούρι του Μουσείου Μπενάκη

 

 

Όλα ξεκινούν από μια πεποίθηση που έρχεται από τα βάθη της αρχαιότητας, ότι δηλαδή η γυμνότητα δεν συμβολίζει μόνο τη γονιμότητα αλλά μπορεί να λειτουργεί και ως επιθετική σεξουαλικότητα αποκτώντας έτσι ως εικόνα αποτροπαϊκό χαρακτήρα.


Έτσι υπάρχουν γυναικείες θεότητες, όπως η Αστάρτη-Ιστάρ, που βάσισαν όλη τη δράση τους στη γυμνότητά τους: επιδεικνύοντάς την προκαλούν δέος, εκφοβίζουν τον θεατή, μας διδάσκουν από πολύ νωρίς ότι το σεξ είναι δύναμη.


Αντίστοιχα επιδεικνύεται η ανδρική σεξουαλικότητα που ασφαλώς μεταδίδει κατά βάση ένα μήνυμα ερωτικό, αλλά ενέχει και έναν χαρακτήρα αποτροπαϊκό: είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα των Ερμαϊκών στηλών που λειτουργούσαν σαν συνοριακοί λίθοι και οδοδείκτες στην αρχαία Ελλάδα αποδίδοντας ολόγλυφη την κεφαλή του Ερμή και ανάγλυφα τα γεννητικά του όργανα.

 

Ο φαλλός λειτουργεί ευρέως και ως αυτόνομο σύμβολο, ως pars pro toto, μέρος αντί του όλου. Ως σύμβολο λοιπόν προφυλάσσει από τη βασκανία, απωθεί την κακή μαγεία, λειτουργεί ως φυλαχτό για τον κάτοχό του. Προφανώς με αυτή τη λογική το Μουσείο Μπενάκη διάλεξε ένα από τα γούρια του για το 2013, σχεδιασμένο από την Αλεξάνδρα Τσουκαλά, να έχει το σχήμα του φτερωτού φαλλού. Ο φαλλός αποδίδεται φτερωτός για να αποδοθεί συντομογραφικά η κοινή παρομοίωσή του με πτηνό.

 


Στην Αρχαία Ελλάδα ο φτερωτός (και μή) φαλλός συνδέεται άρρηκτα με τη Διονυσιακή λατρεία. Προφανέστερο παράδειγμα οι μεγάλοι φαλλοί αφιερώματα στη Δήλο. Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν ενθουσιωδώς το φτερωτό φαλλό και τον ονόμασαν fascinum, μια λέξη ετυμολογικά συγγενή με τη βασκανία. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι οι Εστιάδες Παρθένες που κρατούσαν ζωντανή την ιερή φλόγα στο ναό της Εστίας στην Αγορά της Ρώμης είχαν στο σκευοφυλάκιο μαζί με άλλα ιερά αντικείμενα και τον fascinum populi Romani, προφανώς κάποιο ομοίωμα φαλλού που συνδεόταν άρρηκτα με την ιστορία και την τύχη της πόλης. Όχι τυχαία ο φαλλός ήταν το σύμβολο μιας θεότητας που προστάτευε τον γάμο και λεγόταν Mutinus Titinus.

 

Από τις πάμπολλες χρήσεις των φαλλικών απεικονίσεων, κυρίως σε λυχνάρια και κοσμήματα (ήταν δημοφιλή ως περίαπτα για αγοράκια), ξεχωρίζω ως πιο πρωτότυπο το tintinnabulum (μια ωραία ηχοποίητη λέξη), ένα αντικείμενο που κρεμούσαν σε κήπους και στις εισόδους σπιτιών και καταστημάτων. Είναι ο λεγόμενος μελωδός ή ανεμόκρουστο, ένα αντικείμενο με κρεμαστά στοιχεία ή κουδουνάκια που παράγει έναν γλυκό ήχο με το απαλό φύσημα του ανέμου.

 

Ετρουσκική τοιχογραφία από τον Τάφο του Ποντικού, 520 π.Χ.

 

Ο φτερωτός φαλλός του Φιλωνίδη κατευθύνεται προς την Ανεμώνη, αγνοώντας στιγμαία την Αυλητρίδα αριστερά του και μιά τρίτη ανώνυμη κυρία δεξιά του. Πώμα ερυθρόμορφης πυξίδας, 430-420 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

 

Μαρμάρινη ανάγλυφη πλάκα από την είσοδο σπιτιού στη Δήλο με την παιγνιώδη επιγραφή ΤΟΥΤΟ ΕΜΟΙ ΚΑΙ ΤΟΥΤΟ ΣΟΙ (αυτό για σένα κι αυτό για μένα), 1ος αι. π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Δήλου

 

Ρωμαϊκοί μικροί οστέινοι φτερωτοί φαλλοί, μάλλον κοσμήματα, ευρήματα λαθρανασκαφής, Μεγάλη Βρετανία

 

Ο φτερωτός φαλλός επιτίθεται στο κακό μάτι, ανάγλυφο, Leptis Magna Λιβύη

 

Ρωμαϊκό λυχνάρι από την Πομπηία, 1ος αι. μ.Χ.

 

Ρωμαϊκό λυχνάρι από την Πομπηία, 1ος αι. μ.Χ.

 

Ρωμαϊκό tintinabulum με κουδουνάκια, 1ος αι. μ.Χ., Βρετανικό Μουσείο

 

Ρωμαϊκό tintinabulum, 1ος αι. π.Χ.- 1ος αι. μ.Χ., Βρετανικό Μουσείο

 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
14 Σχόλια
ein Steppenwolf 2.1.2013 | 10:09
http://www.etymonline.com/index.php?search=fascinate

fascinate (v.)

1590s, "bewitch, enchant," from Middle French fasciner (14c.), from Latin fascinatus, pp. of fascinare "bewitch, enchant, fascinate," from fascinus "spell, witchcraft," of uncertain origin. Possibly from Greek baskanos "bewitcher, sorcerer," with form influenced by Latin fari "speak" (see fame).

The Greek word might be from a Thracian equivalent of Greek phaskein "to say;" cf. also enchant, and German besprechen "to charm," from sprechen "to speak." Earliest used of witches and of serpents, who were said to be able to cast a spell by a look that rendered one unable to move or resist. Sense of "delight, attract" is first recorded 1815. Related: Fascinated; fascinating.

Τα λεξικά έχουν tintinnabulum, με διπλό n.
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 2.1.2013 | 14:28
Σας ευχαριστώ πολύ για την σημαντικότατη παρατήρηση.
Δεν ξέρω σε ποιά λεξικά αναφέρεστε, πάντως εγώ βρήκα δόκιμες και τις δύο γραφές (με ένα και δύο n) και γι'αυτό συνειδητά χρησιμοποίησα στο κείμενο και τις δύο (στο κείμενο με δύο n, στις λεζάντες με n), ελπίζοντας προφανώς μάταια να πάρω καλό βαθμό στο διαγώνισμα.
ein Steppenwolf 2.1.2013 | 17:14
Τ̲ο oed.com, το m-w.com, το Petit Robert, το etymonline.com, το de.pons.eu, η Wikipedia το έχουν παντού με διπλό n. (Εξαιρείται το ισπανικό λήμμα http://es.wikipedia.org/wiki/Tintin%C3%A1bulo, αλλά στα Ισπανικά έτσι κι αλλιώς δεν υπάρχουν διπλά σύμφωνα, αν δεν απατώμαι).

Η Google βρίσκει και τις δύο γραφές, αλλά το διπλό n υπερτερεί πέντε προς ένα.

Το ιταλικό λεξικό μου έχει πάλι διπλό n, το οποίο στα Ιταλικά δεν γράφεται απλώς, αλλά προφέρεται διπλό.

Στο de.pons.eu βρίσκω πάντως tintinnō, αλλά και tintinō.
ein Steppenwolf 2.1.2013 | 18:17
Λοιπόν, το λατινικό λεξικό της Οξφόρδης έχει και τους δύο τύπους, οπότε το θέμα κλείνει.
Κυνικός 6.1.2013 | 01:09
Δεν καταλαβαίνω τι νόημα έχουν οι θετικές ή αρνητικές ψήφοι στον συγκεκριμένο διάλογο. Μάλλον κάποιοι είναι εθισμένοι να βαθμολογούν :^)
avatar
mixalakis 2.1.2013 | 12:12
Συγχαρητήρια για άλλη μια φορά για την όμορφη στήλη!!

Θυμάμαι πριν χρόνια που είχα πάει στην αρχαία Θήρα, είχε φαλλούς έκω από πάρα πολλά σπίτια (δεν θυμάμαι αν είχαν φτερά).
avatar
Ανώνυμος/η 2.1.2013 | 12:58
Προσωπικά αγάπησα την ιστορία μέσα από βιβλία που διάβαζα εκτός των σχολικών αναγνωσμάτων. Στο σχολείο θυμάμαι κάποιες προσπάθειες να πιέσουν την απομνημόνευση πληροφοριών όπως "ποια χρονιά έγινε το Χ", ή "ποιός έκανε το Ψ". Αν δεν είναι στη προσωπικότητα του παιδιού η τάση για ονειροπόληση και η περιέργεια για το παρελθόν είναι πρακτικά αδύνατο να δείξει ενδιαφέρον προς αυτή την κατεύθυνση, ότι ερεθίσματα και να δώσει το περιβάλλον. Θα προτιμούσα ένα σχολικό πρόγραμμα αγωγής πολίτη με παραδείγματα από την ιστορία παρά το χάσιμο ωρών σε κάτι που ίσως κινητοποίησει το 10% των παιδιών που θα εκτεθούν σε αυτά τα πολύ φτωχά ερεθίσματα (κούροι, αγγεία, κοκ). Δυστυχώς σήμερα η τάση για ονειροπόληση, κάτι πολύ υγιές για ένα παιδί, κατευθύνεται πολύ νωρίς σε ηλεκτρονικά παιχνίδια στο 90% των σπιτιών. Είναι πολύ άνιση η σύγκριση ενός βιβλίου και μιας οθόνης σαν πρώτη επαφή και καλά θα κάνουν οι γονείς να απέχουν από το να αγοράζουν άκριτα ηλεκτρονικά gadgets στα παιδιά τους μέχρι να διαμορφώσουν μια υγιή κουλτούρα ανάγνωσης, μάθουν να αναζητούν τη γνώση και διαμορφώσουν ικανό λεξιλόγιο.
ein Steppenwolf 2.1.2013 | 17:32
Αναρωτιέμαι: τα κουδουνάκια που έχουν τα θυμιατήρια των παπάδων να έχουν άραγε αποτροπαϊκή λειτουργία; Να είναι παγανιστικής προέλευσης;
randomname 2.1.2013 | 21:43
Το γούρι του Μουσείου Μπενάκη μπορεί να αγοραστεί και online? ξέρετε παραπάνω πληροφορίες? ευχαριστώ!
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 2.1.2013 | 23:03
Δυστυχώς δεν το βρήκα διαθέσιμο στο e-shop του Μουσείου. Σας δίνω το λινκ για να κοιτάξετε και εσείς και ενδεχομένως να δοκιμάσετε να επικοινωνήσετε τηλεφωνικά ή με mail μήπως σας διευκολύνουν στην αγορά εξ αποστάσεως


http://www.benaki.gr/index.asp?lang=gr&id=601
avatar
atman 8.1.2013 | 12:09
Ερώτηση: το "πουλί" ως ονομασία για το ανδρικό μόριο προέρχεται από αυτή την εποχή; σε άλλους πολιτισμούς κλπ υπάρχει η αντίστοιχη ονομασία /παρομοίωση στην καθημερινή αργκό;;;
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 8.1.2013 | 14:01
Πολύ ωραία ερώτηση. Η παρομοίωση του φαλλού με πτηνό είναι πραγματικά διαχρονική και διαπολιτισμική.
avatar
Nick.K. 1.1.2014 | 12:54
Στην Αίγυπτο πάντως ναι.
avatar
KMELL 8.1.2013 | 18:40
Καλησπερα !!! ενδιαφέρων αρθο ..!! εχω φαλλο έτοιμο σε αργυρο 925 , οποιος ενδιαφέρεται ας στείλει mail : [email protected]
να του στειλω φωτογραφία και λεπτομέρειες, ειναι σχεδον ετοιμος και ο φτερωτος
Ευχαριστω !!

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

CITY GUIDE ΔΗΜΟΦΙΛΗ