35 συγκλονιστικά πορτρέτα Φαγιούμ

Λάμψε όσο ζεις. Μικρή η ζωή κι ο χρόνος απαιτεί το τέλος. Ζωή και θάνατος στο Φαγιούμ της Αιγύπτου
9.8.2015 | 19:00

*Ο τίτλος της ανάρτησης προέρχεται από ένα επιτύμβιο επίγραμμα από τις Τράλλεις, όπως το μετέφρασε ο Παντελής Μπουκάλας για το υπέροχο βιβλίο "Επιτάφιος Λόγος. Αρχαία Ελληνικά Επιτύμβια Επιγράμματα", εκδ. Άγρα
Λάμψε όσο ζεις.
Στιγμή μη λυπηθείς.
Μικρή η ζωή
κι ο χρόνος απαιτεί το τέλος.

 

Δεν είναι βέβαια περίεργο το γεγονός ότι μας ελκύουν όλους τόσο τα πορτρέτα του Φαγιούμ. Πρόκειται για θαυμάσιες νατουραλιστικές προσωπογραφίες, βλέμματα που μας κοιτούν κατάματα απευθείας από την αρχαιότητα.

 

Το σώμα των πορτρέτων του Φαγιούμ αποτελεί ένα δείγμα μόνο της μεγάλης ελληνικής ζωγραφικής παράδοσης για την οποία δυστυχώς γνωρίζουμε λιγότερο από πραγματικά κατάλοιπα και περισσότερο από την αρχαία γραμματεία, από πραγματείες όπως το 35ο βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας του Πλίνιου «Περί της αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής».

 

Στα πορτρέτα αυτά συναντώνται τρεις μεγάλοι πολιτισμοί της αρχαιότητας, η Αρχαία Ελλάδα, η Ρώμη και η Αίγυπτος, κι αυτό νομίζω προσθέτει κάτι περισσότερο στη σαγήνη τους.

Τα πορτρέτα ζωγραφίζονται είτε απευθείας επάνω στο νεκρικό σεντόνι είτε επάνω σε λεπτά ξύλινα φύλλα, αρχικώς τετράπλευρα, τα οποία αργότερα κόβονταν για να προσαρμοστούν και να τοποθετηθούν στις μούμιες των νεκρών στο σημείο του προσώπου. Στη δεύτερη περίπτωση έχει χρησιμοποιηθεί ξύλο από κέδρο, έλατο, πεύκο, συκομουριά, φλαμουριά και κυπαρίσσι.

 

Στη λεκάνη του Φαγιούμ εγκαταστάθηκαν έλληνες μισθοφόροι που είχαν πολεμήσει στο στρατό του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των πρώτων Πτολεμαίων βασιλέων. Εκεί τους αποδόθηκε γη για αγροτική χρήση μετά την αποξήρανση της τοπικής λίμνης Μοίριδος και οι επήλυδες παντρεύτηκαν με αυτόχθονες Αιγύπτιες υιοθετώντας τις αιγυπτιακές πεποιθήσεις για τη μετά θάνατον ζωή και τα αντίστοιχα ταφικά έθιμα που περιλάμβαναν τη μουμιοποίηση. Η λεκάνη του Φαγιούμ μετετράπη σε μια περιοχή εύφορη, γεμάτη κήπους, περιβόλια και αμπελώνες. Στα μεγάλα αγροκτήματα της περιοχής ήρθαν να εργαστούν Αιγύπτιοι από διάφορες περιοχές της χώρας, με αποτέλεσμα να διαμορφωθεί ένα συνονθύλευμα πληθυσμιακό, από το οποίο περίπου το 30% συνιστούσαν οι Έλληνες ή ορθότερα οι απόγονοι των πρώτων ελληνόφωνων αποίκων.

 

Οι άνθρωποι αυτοί, που συνιστούσαν την τοπική αριστοκρατία, είχαν την οικονομική δυνατότητα να παραγγέλνουν πορτρέτα στους ζωγράφους και να πληρώνουν για την ακριβή μουμιοποίησή τους. Μάλιστα, παρά το γεγονός ότι μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Αιγύπτου οι Ρωμαίοι τους αντιμετώπισαν ως Αιγύπτιους, φαίνεται ότι οι ίδιοι εξακολούθησαν να θεωρούν τους εαυτούς τους Έλληνες και ως Έλληνες παρουσιάζονταν στις ρωμαϊκές αρχές που τους παραχώρησαν αρκετά αυτοδιοικητικά προνόμια και μειώσεις φόρων. Η επιλογή τους να απεικονίζονται με έναν ελληνικό ζωγραφικό τρόπο συνδέεται προφανώς με την επιθυμία τους να μην χάσουν την ταυτότητά τους. Αυτοί οι άνθρωποι εικονίζονται στις προσωπογραφίες που θαυμάζουμε σήμερα, οι οποίες χρονολογούνται από τα μέσα του 1ου αι. μ.Χ ως τον 3ο αι. μ.Χ.

 

Ας σημειωθεί πάντως ότι δεν προέρχονται όλα τα πορτρέτα από την περιοχή του Φαγιούμ, αλλά σποραδικά και από άλλες θέσεις της Αιγύπτου -από την Άνω (Νότια) Αίγυπτο ως τη Μεσογειακή ακτή δυτικά της Αλεξάνδρειας-, ωστόσο έχει επικρατήσει αυτή η ονομασία τους.

Δεν είναι γνωστό αν τα πορτρέτα είχαν αποκλειστικά ταφικό προορισμό ή γίνονταν στη διάρκεια ζωής των εικονιζόμενων και ίσως στόλιζαν ως έργα τέχνης τα σπίτια τους. Οπωσδήποτε το ζωηρό βλέμμα και οι εκφράσεις των προσώπων προκρίνουν την δεύτερη άποψη.

 

Τα πορτρέτα ζωγραφίζονται είτε απευθείας επάνω στο νεκρικό σεντόνι είτε επάνω σε λεπτά ξύλινα φύλλα, αρχικώς τετράπλευρα, τα οποία αργότερα κόβονταν για να προσαρμοστούν και να τοποθετηθούν στις μούμιες των νεκρών στο σημείο του προσώπου. Στη δεύτερη περίπτωση έχει χρησιμοποιηθεί ξύλο από κέδρο, έλατο, πεύκο, συκομουριά, φλαμουριά και κυπαρίσσι. Οι προσωπογραφίες εκτελούνται ακολουθώντας κατά βάση δύο τεχνικές, την τέμπερα (δηλαδή με υδατοδιαλυτά χρώματα και ζωική κόλλα) και την εγκαυστική (δηλαδή με κερί ζεστό ή κρύο και κάποιου είδους ρητίνη, όπως η μαστίχα Χίου). Η σπουδαία μελετήτρια των πορτρέτων Φαγιούμ, Ευφροσύνη Δοξιάδη, που επιχείρησε πειραματικά να προσεγγίσει την αρχαία εγκαυστική τεχνική, γράφει χαρακτηριστικά ότι η ποικιλία στις λεπτομέρειες της ζωγραφικής τεχνικής αυτών των έργων είναι εντυπωσιακά μεγάλη και συνδέεται συχνά με προσωπικές επιλογές των ζωγράφων που φαίνεται ότι εκμεταλλεύονται τις αρετές των διαφόρων τεχνικών μέσων προκειμένου να αποδώσουν το επιθυμητό αποτέλεσμα.

 

Δεν είναι γνωστό αν τα πορτρέτα είχαν αποκλειστικά ταφικό προορισμό ή γίνονταν στη διάρκεια ζωής των εικονιζόμενων και ίσως στόλιζαν ως έργα τέχνης τα σπίτια τους. Οπωσδήποτε το ζωηρό βλέμμα και οι εκφράσεις των προσώπων προκρίνουν την δεύτερη άποψη. Το ζήτημα όμως είναι πολύπλοκο. Δεν εξηγούνται έτσι ικανοποιητικά τα παιδικά πορτρέτα. Δεν εξηγείται επίσης το γεγονός ότι κατά κανόνα οι ακτινογραφίες σε μούμιες δείχνουν ότι η ηλικία του εικονιζόμενου συμφωνεί με την ηλικία θανάτου.

 

Η σημερινή ανάρτηση έγινε με την ευγενική παραίνεση του σχολιαστή με το ψευδώνυμο sitarcos στην ανάρτηση για τον Αρτεμίδωρο και τoν ευχαριστώ για την ωραία ιδέα. Έχω την αίσθηση ότι πολλές από τις προσωπογραφίες του Φαγιούμ μας έχουν γίνει αρκετά οικείες, αλλά ελπίζω ότι στη συλλογή εικόνων που παρουσιάζω σήμερα θα δείτε και κάποιες λιγότερο γνωστές. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Νεαρό αγόρι με το όνομα Ευτύχης, από τις σπάνιες περιπτώσεις που μνημονεύεται το όνομα του εικονιζόμενου προσώπου. 

 

 

 

Προσωπογραφία νεαρού άνδρα που φαίνεται ότι έχει σημάδι χειρουργικής επέμβασης στο δεξιό του μάτι. 

 

 

Νεαρός άνδρας με μιά χαρακτηριστική ελιά στη μύτη 

 

 

 

 

Σπανιότατη περίπτωση διπλής προσωπογραφίας σε κυκλικό σχήμα από την Αντινοόπολη, που εικονίζει πιθανόν δύο αδέλφια. 

 

 

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΛΙΑΤΣΙΚΑ
BIO ΑΡΘΡΑ
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
15 Σχόλια
Σανάνθη 8.1.2013 | 07:51
Τί όμορφα αμυγδαλωτά μάτια σε όλες σχεδόν τις προσωπογραφίες!Τόσο εκφραστικά, τόσο καβαφικά...
avatar
jay-r 16.1.2013 | 14:29
αλήθεια, τι μάτια! θα μπορούσα να βγω έξω στο δρόμο να τα αναζητήσω.

Και ιδού λοιπόν η απαρχή της δυτικής τέχνης.
ο Παλαιός των Ημερών 8.1.2013 | 11:01
Η τέχνη της προσωπογραφίας όπως εμφατικά παρουσιάζεται μέσα από τα πορτρέτα του Φαγιούμ, στη διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας, δείχνει μια μοναδική προτίμηση στο νατουραλισμό. Ωστόσο, δεν είναι αυτό το στοιχείο που την κάνει μοναδική, αλλά το γεγονός ότι τα πορτρέτα αυτά δεν εξιδανικεύονται, ούτε ωραιοποιούνται, και στις περισσότερες περιπτώσεις διαπνέονται από αυτή ακριβώς τη ζωντάνια του στιγμιαίου. Μορφές απλές, καθημερινές, που μας παρέχουν μικρές λάμψεις από τον κόσμο τους και μας επιτρέπουν να ανασυστήσουμε μια ενδεχόμενη πραγματικότητα για τη ζωή τους και το τέλος τους. Ανάλογες περιπτώσεις που η τέχνη δεν κολακεύει απαραίτητα τον απεικονιζόμενο, δεν απαντούν νωρίτερα από την ύστερη Αναγέννηση.
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 8.1.2013 | 15:35
Συμφωνώ με το σχόλιό σας, εκτός από την τελευταία σας πρόταση: υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις στην αρχαία τέχνη που δεν κολακεύεται ο εικονιζόμενος, ιδίως μάλιστα στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή που συνηθίζονται οι γκροτέσκες και χιουμοριστικές απεικονίσεις.
ο Παλαιός των Ημερών 9.1.2013 | 09:20
Ασφαλώς, πλην όμως η αναφορά στην προσωπογραφία έγινε, διότι αυτή είναι ο φορέας της ψυχογραφικής διάθεσης του προσώπου, κάτι που είναι πρόδηλο στα πορτρέτα του Φαγιούμ. Από την άλλη όμως, οι γκροτέσκες και χιουμοριστικές απεικονίσεις δεν σχετίζονται με αυτή την πτυχή της προσωπογραφίας, αλλά αντίθετα με τη ροπή της ελληνιστικής και ρωμαϊκής τέχνης προς το "μπαρόκ" της εποχής τους.
avatar
Ανώνυμος/η 8.1.2013 | 11:10
Υπέροχα τα πορτρέτα του Φαγιούμ και το λεύκωμα που κάνατε είναι πολύ ωραίο.
Και είναι όπως ακριβώς τα λέτε, είναι αποσπάσματα μιας τέχνης που χάθηκε και μας δείχνουν έτσι σαν εκλάμψεις μόνο το επίπεδο που έφτασε ο πολιτισμός στην ελληνιστική εποχή. Και είναι η μόνη γέφυρα που έχουμε για να περάσουμε στη βυζαντινή ζωγραφική.

Να προσθέσω ένα μικρό σάουντρακ στο υπέροχο αφιέρωμα που κάνατε, είναι αυτό που γράφετε στην αρχή (Λάμψε όσο ζεις), είναι ο επιτάφιος του Σείκιλου, το "Όσο ζής φαίνου", το αρχαιότερο παγκοσμίως ολοκληρωμένο μουσικό κομμάτι που έχει βρεθεί, από την ίδια εποχή με τα Φαγιούμ.

www.youtube.com/watch?v=6HD9K_VC11A

Ευχαριστούμε πάρα πολύ
keep posting :)
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 8.1.2013 | 15:37
Εγώ σας ευχαριστώ και για την αρχική ιδέα και για την υπέροχη μουσική υπόκρουση. Πραγματικά εξαιρετικά ταιριαστό!!!
avatar
mkout 8.1.2013 | 11:40
Για ακόμη μία φορά: ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ!!
avatar
Dragan 8.1.2013 | 18:14
Πόσο εξαιρετικό και πολύτιμο αφιέρωμα...Συγχαρητήρια.
Living_in_a_material_world 8.1.2013 | 18:45
Πόσο ¨ομορφα!!!
Κυνικός 8.1.2013 | 23:26
Πολύ όμορφο αφιέρωμα, συγχαρητήρια!
ein Steppenwolf 9.1.2013 | 18:10
Οι Αιγύπτιοι προσπαθούσαν εκτός απ' το σώμα, να διατηρήσουν και την όψη του νεκρού; Τι έκαναν τους νεκρούς τους οι μη Έλληνες Αιγύπτιοι εκείνον τον καιρό;
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 9.1.2013 | 23:47
α. Ναι.
β. Τους έθαβαν με τον ίδιο τρόπο.
avatar
tktk 10.1.2013 | 05:20
Για το τελευταιο διπλο πορτραιτο των δυο αντρων, διαβασα σε διαφορες πηγες , οτι πιθανον να απεικονιζει δυο εραστες και οχι δυο αδερφια (οπως "φυσικα" ειχαν περιγραφει οταν πρωτοβρεθηκαν γυρω στα 1900). Ιδιαιτερη σημασια δινουν στους θεους προστατες που ειναι επισης ζωγραφισμενοι απο πανω τους : τον Ερμη-Αννουβι και τον Αντινοο. Δεδομενου οτι βρεθηκε στην Αντινοοπολη (πολη χτισμενη προς τιμην του νεκρου εραστη του αυτοκρατορα Αδριανου) και οτι μπορει να ανηκαν στον κυκλο των οπαδων της πρωιμης λατρειας του Αντινοου (συχνα ομοφυλοφιλοι αντρες) , ποσο πιθανη θεωρειτε αυτη την εκδοχη?
avatar
ΕΥΡΗΜΑΤΑ 10.1.2013 | 14:45
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για το σχόλιο αυτό, όσα γράφετε είναι πολύ σωστά. Πράγματι υπάρχει η άποψη αυτή όπως την γράφετε.
Να σημειώσω πριν μιλήσω για την ταύτιση των προσώπων, δύο επιπλέον στοιχεία που μας δίνει το συγκεκριμένο αντικείμενο:
1. ο κυκλικός τύπος του πορτρέτου συνηθιζόταν κατά κανόνα σε έργα τέχνης που χρησιμοποιώνταν εν ζωή και μάλιστα για οικογενειακά πορτρέτα (όπως ένα του Σεπτίμιου Σεβήρου http://www.livius.org/se-sg/severus/septimius.html) και όχι για ταφικό προορισμό, επομένως το πορτρέτο αυτό πιθανότατα ήταν εκτεθειμένο πριν τοποθετηθεί στον τάφο, παρά το γεγονός ότι οι θεοί που εικονίζονται συνδέονται άμεσα με το θάνατο.
2. το πορτρέτο φέρει μιά ημερομηνία "15 ΠΑΧΩΝ" δηλαδή περίπου 10 Μαΐου.

Η άποψη που θέλει το ζεύγος να είναι αδέλφια υποστηρίζεται και πρόσφατα από ερευνητές όπως η Dominique Montserrat στο άρθρο της "The representation of young males in 'Fayoum portraits'", Journal of Egyptian Archaeology 79 (1993). Η Monserrat μάλιστα δίνει μιά ευφυή θα έλεγα ερμηνεία λέγοντας ότι τα δύο αδέλφια μπορεί να πνίγηκαν την ημερομηνία που αναγράφει το πορτρέτο και το σώμα του ενός να μην βρέθηκε.

Ωστόσο η πλέον πρόσφατη μελέτη για το tondo αυτό υποστηρίζει αυτό που γράψατε εσείς, ότι δηλαδή εικονίζονται δύο εραστές.
Το άρθρο είναι αυτό Anne E. Haeckl, "Brothers or Lovers? A New Reading of the "Tondo of the Two Brothers"", Bulletin of the American Society of Papyrologists 38 (2001) και μπορείτε να το διαβάσετε εδώ
http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=basp;seq=00000065;idno=0599796.0038.001

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

ΘΕΜΑΤΑ ΔΗΜΟΦΙΛΗ

CITY GUIDE ΔΗΜΟΦΙΛΗ